వాయుపురాణమ్

సాక్షాత్ సర్వం విజానాతి మహాత్మా తేన చేశ్వరః। తస్మాజ్జాతా గ్రహాశ్చైవ ప్రజ్ఞా తేన స ఉచ్యతే

మహాత్ముడు ప్రతిదీ ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకుంటాడు కనుక దానిని ఈశ్వరుడు అంటారు; దానివల్ల ఇంద్రియాలు పుట్టాయి కనుక దానిని ప్రజ్ఞ అని కూడా అంటారు.

జ్ఞానాదీని చ రూపాణి క్రతుకర్మఫలాని చ। చినోతి యస్మాద్భోగార్థాన్తేనాసౌ చితిరుచ్యతే

జ్ఞానం మొదలైన రూపాలను, క్రతువుల ఫలితాలను అనుభవార్థం కూడగడుతుంది కనుక దానిని చిత్తం అంటారు.

వర్త్తమానాన్యతీతాని తథా చానాగతాన్యపి। స్మరతే సర్వకార్యాణి తేనాసౌ స్మృతిరుచ్యతే

ప్రస్తుత, గత, భవిష్యత్తులోని అన్ని కార్యాలను అది గుర్తు పెట్టుకుంటుంది కనుక దానిని స్మృతి అంటారు.

కృత్స్నం చ విన్దతే జ్ఞానం తస్మాన్మాహాత్మ్యముచ్యతే। తస్మాద్విదేర్విదేశ్చైవ సంవిదిత్యభిధీయతే

ఆయన సంపూర్ణమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు కనుక దానిని మహత్త్వం అంటారు. అందువల్ల 'విద్' మరియు 'విదే' రెండింటినీ 'సంవిద్' అని పిలుస్తారు.

విద్యతే స చ సర్వస్మిన్ సర్వం తస్మిశ్చ విద్యతే। తస్మాత్సంవిదితి ప్రోక్తో మహాన్వై బుద్ధిమత్తరైః

ఆయన అన్నిటిలో ఉన్నాడు, అన్నీ ఆయనలోనే ఉన్నాయి. అందుకే జ్ఞానులు ఆయనను 'సంవిద్' అనే మహానుభావుడిగా పిలుస్తారు.

జ్ఞానాత్తు జ్ఞానమిత్యాహ భగవాన్ జ్ఞానసన్నిధిః। ద్వన్ద్వానాం విపురీభావాద్విపురం ప్రోచ్యతే బుధైః

జ్ఞానం ద్వారా మరొక జ్ఞానం కలుగుతుంది అని జ్ఞానానికి నిలయమైన భగవంతుడు చెప్పారు. ద్వంద్వాల మార్పు వల్ల దానిని 'విపుర' అని పండితులు అంటారు.

సర్వేశత్వాచ్చ లోకానామవశ్యం చ తథేశ్వరః। బృహత్వాచ్చ స్మృతో బ్రహ్మా భూతత్వాద్భవ ఉచ్యతే

ప్రపంచాలన్నింటికీ అధిపతిగా ఉండటం వల్ల, తప్పనిసరిగా పాలకుడిగా ఉండటం వల్ల, విస్తృతత వల్ల ఆయనను బ్రహ్మ అని, ఉన్నదిగా ఉండటం వల్ల భవ అని అంటారు.

క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిజ్ఞానాదేకత్వాచ్చ స కః స్మృతః। యస్మాత్ పుర్యనుశేతే చ తస్మాత్ పురుష ఉచ్యతే। నోత్పాదితత్వాత్ పూర్వత్వాత్ స్వయమ్భూరితి చోచ్యతే

క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి ఏకత్వం వల్ల ఆయనను 'క' అని గుర్తిస్తారు. పురిలో నివసించేవాడిగా ఆయనను పురుషుడు అంటారు. ఉత్పత్తి కాక ముందే ఉన్నవాడిగా స్వయంభూ అని కూడా పిలుస్తారు.

పర్యాయవాచకైః శబ్దైస్తత్త్వమాద్యమనుత్తమమ్। వ్యాఖ్యాతం తత్త్వభావజ్ఞైరేవం సద్భావచిన్తకైః

పర్యాయ పదాలతో, ఆ అత్యుత్తమమైన తత్త్వాన్ని, తత్త్వస్వరూపాన్ని తెలిసినవారు, సద్భావాన్ని ఆలోచించే వారు వివరించారు.

మహాన్ సృష్టిం వికురుతే చోద్యమానః సిసృక్షయా। సఙ్కల్పోఽధ్యవసాయశ్చ తస్య వృత్తిద్వయం స్మృతమ్

మహాత్ముడు సృష్టించాలనే సంకల్పంతో సృష్టిని చేస్తాడు. ఆయనకు సంకల్పం, నిర్ణయం అనే రెండు విధానాలు ఉన్నాయి.

ధర్మాదీని చ రూపాణి లోకతత్త్వార్థహేతవః। త్రిగుణస్తు స విజ్ఞేయః సత్త్వరాజసతామసః

ధర్మాది రూపాలు లోక తత్త్వానికి కారణాలు. ఆయనను సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాలతో కూడినవాడిగా తెలుసుకోవాలి.

త్రిగుణాద్రజసోద్రిక్తాదహఙ్కారస్తతోఽభవత్। మహతా చావృతః సర్గో భూతాదివికృతస్తు సః

మూడు గుణాల్లో రజోగుణం ఎక్కువగా ఉండటంతో అహంకారం పుట్టింది. మహత్తుతో సృష్టి ఆవరించబడింది. భూతాదుల నుండి మార్పు అదే.

తస్మాచ్చ తమసోద్రిక్తాదహఙ్కారాదజాయత। భూతతన్మాత్రసర్గస్తు భూతాదిస్తామసస్తు సః

తమోగుణం అధికంగా ఉండటంతో అహంకారం పుట్టింది. భూతతన్మాత్ర సృష్టి, భూతాదుల నుండి మార్పు తమోగుణానికి చెందింది.

thumb|మహాభూతాః ఆకాశం శుషిరం తస్మాదుద్రిక్తం శబ్దలక్షణమ్। ఆకాశం శబ్దమాత్రన్తు భూతాదిశ్చావృణోత్ పునః

అదే నుండి ఖాళీగా ఉన్న ఆకాశం పుట్టింది, అది శబ్ద లక్షణంతో ఉంటుంది. ఆకాశం శబ్దమే, మళ్లీ భూతాదుల మార్పు దానిని ఆవరించింది.

శబ్దమాత్రన్తదాకాశం స్పర్శమాత్రం ససర్జ హ। భూతాదిస్తు వికుర్వాణః శబ్దమాత్రం ససర్జ్జ హ

ఆకాశాన్ని శబ్దంగా, స్పర్శాన్ని దాని స్వరూపంగా సృష్టించాడు. భూతాదుల మార్పుతో, శబ్దాన్ని మాత్రమే సృష్టించాడు.

బలవాన్ జాయతే వాయుః స వై స్పర్శగుణో మతః। ఆకాశం శబ్దమాత్రన్తు స్పర్శమాత్రం సమావృణోత్

అదే నుండి బలమైన వాయువు పుట్టింది, దానికి స్పర్శ గుణంగా భావిస్తారు. ఆకాశం శబ్దమే, దాన్ని స్పర్శ ఆవరించింది.

రసమాత్రాస్తు తా హ్యాపో రూపమాత్రాభిరావృణోత్। ఆపో రసాన్ వికుర్వన్త్యో గన్ధమాత్రం ససర్జ్జిరే

నీరు రుచి మాత్రమే, అవి రూపాన్ని ఆవరించాయి. నీరు రుచిని మార్చి, వాసనను మాత్రమే సృష్టించాయి.

సఙ్ఘాతో జాయతే తస్మాత్తస్య గన్ధో గుణః స్మృతః। రసమాత్రన్తు తత్తోయం గన్ధమాత్రం సమావృణోత్

అదే నుండి సముదాయం పుట్టింది, దానికి వాసన గుణంగా గుర్తించారు. రుచి నుండి నీరు, వాసన దానిని ఆవరించింది.

తస్మింస్తస్మింస్తు తన్మాత్రా తేన తన్మాత్రతా స్మృతా। అవిశేషవాచకత్వాదవిశేషాస్తతః స్మృతాః। అశాన్తఘోరమూఢత్వాదవిశేషాస్తతః పునః

ప్రతి దాంట్లో దాని తత్వం ఉంటుంది, అందుకే దానిని తత్వత అని అంటారు. వేరుచేయలేనివిగా ఉండటంతో అవి అవిశేషాలు అని పిలుస్తారు. శాంతి లేకపోవడం, భయంకరంగా ఉండటం, మూర్ఖత్వం వల్ల మళ్లీ అవిశేషాలు అని అంటారు.

భూతతన్మాత్రసర్గోఽయం విజ్ఞేయస్తు పరస్పరాత్। వైకారికాదహఙ్కారాత్సత్వోద్రిక్తాత్తు సాత్వికాత్। వైకారికః స సర్గస్తు యుగపత్సమ్ప్రవర్త్తతే

ఈ భూతతన్మాత్ర సృష్టి పరస్పరంగా ఏర్పడింది అని తెలుసుకోవాలి. వైకారిక అహంకారంలో సత్త్వగుణం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు, వైకారిక సృష్టి ఒకేసారి ప్రారంభమవుతుంది.

బుద్ధీన్ద్రియాణి పఞ్చైవ పఞ్చ కర్మేన్ద్రియాణ్యపి। సాధకానీన్ద్రియాణి స్యుర్ద్దేవా వైకారికా దశ। ఏకాదశం మనస్తత్ర దేవా వైకారికాః స్మృతా

ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, ఐదు కర్మేంద్రియాలు ఉన్నాయి. ఇవి సాధనాలు. పది వైకారిక దేవతలు గుర్తించబడ్డాయి. పదకొండవది మనస్సు, దేవతలు వైకారిక దేవతలుగా గుర్తించబడ్డారు.

శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా నాసికా చైవ పఞ్చమీ। శబ్దాదీనామవాప్త్యర్థం బుద్ధియుక్తాని వక్ష్యతే

చెవి, చర్మం, కన్నులు, నాలుక, ఐదవదిగా ముక్కు — ఇవన్నీ శబ్దం మొదలైన వాటిని గ్రహించేందుకు బుద్ధితో కూడినవిగా చెప్పబడతాయి.

పాదౌ పాయురుపస్థఞ్చ హస్తౌ వాగ్దశమీ భవేత్। గతిర్విసర్గో హ్యానన్దః శిల్పం వాస్యఞ్చ కర్మ చ

కాళ్లు, గుదం, జననేంద్రియాలు, చేతులు, మాట — ఇవి పది అవయవాలు. వీటి పనులు — నడక, విసర్జన, ఆనందం, కళలు, అనుభవం, చేయుట.

ఆకాశం శబ్దమాత్రఞ్చ స్పర్శమాత్రం సమావిశేత్। ద్విగుణస్తు తతో వాయుః శబ్ద స్పర్శాత్మకోఽభవత్

ఆకాశానికి శబ్దమే లక్షణం. దానికి స్పర్శ కలిసినప్పుడు అది వాయువుగా మారుతుంది. అప్పుడు వాయువుకు శబ్దం, స్పర్శ అనే రెండు లక్షణాలు కలుగుతాయి.

రూపన్తథైవ విశతః శబ్దస్పర్శగుణావుభౌ। త్రిగుణస్తు తతశ్చాగ్నిః స శబ్దస్పర్శరూపవాన్

అదే విధంగా రూపం కలిసినప్పుడు, శబ్దం, స్పర్శ రెండూ ఉంటాయి. అప్పుడు అగ్ని పుట్టి, దానికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం అనే మూడు లక్షణాలు ఉంటాయి.

సశబ్దస్పర్శరూపఞ్చ రసమాత్రం సమావిశత్। తస్మాచ్చతుర్గుణా హ్యాపో విజ్ఞేయాస్తా రసాత్మికాః

శబ్దం, స్పర్శ, రూపం ఉన్న వాటిలో రుచి కలిసినప్పుడు, నీరు నాలుగు లక్షణాలతో ఉండే పదార్థంగా తెలుసుకోవాలి. నీరు రుచి లక్షణంతో కూడి ఉంటుంది.

సశబ్దస్పర్శరూపేషు గన్ధస్తేషు సమావిశత్। సంయుక్తా గన్ధమాత్రేణ ఆచిన్వన్తి మహీమిమామ్। తస్మాత్పఞ్చగుణా భూమిః స్థూలభూతేషు దృశ్యతే

శబ్దం, స్పర్శ, రూపం ఉన్న వాటిలో వాసన కలిసినప్పుడు, అవి వాసనతో కూడిన భూమిని ఏర్పరుస్తాయి. అందువల్ల స్థూలభూతాలలో భూమికి ఐదు లక్షణాలు ఉంటాయని తెలుస్తుంది.

శాన్తా ఘోరాశ్చ మూఢాశ్చ విశేషాస్తేన తే స్మృతాః। పరస్పరానుప్రవేశాద్ధారయన్తి పరస్పరమ్

శాంతమైనవి, ఘోరమైనవి, మూర్ఖమైనవి — ఇవే వాటి ప్రత్యేకతలు. ఇవి పరస్పరం కలిసినప్పుడు ఒకదానిని ఒకటి నిలబెడతాయి.

భూమేరన్తస్తివదం సర్వం లోకాలోకఘనావృతమ్। విశేషా ఇన్ద్రియగ్రాహ్యా నియతత్వాచ్చ తే స్మృతాః

భూమిలో అన్నీ ఉన్నట్లు, లోకాలు, లోకేతరాలు అన్నీ దానిలో ఆవృతమై ఉంటాయి. ఈ ప్రత్యేకతలు ఇంద్రియాలకు గ్రహించదగినవి, స్థిరంగా ఉండటవల్ల గుర్తించబడతాయి.