వాయుపురాణమ్

లిఙ్గమాత్రసముత్పన్నః) క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితస్తు సః। ధర్మాదీనాన్తు రూపాణి లోకతత్త్వార్థహేతవః। మహాంస్తు సృష్టిం కురుతే నోద్యమానః సిసృక్షయా

సూక్ష్మ లక్షణంతో పుట్టినదిగా, క్షేత్రజ్ఞుడు నియంత్రించేది; ధర్మాది రూపాలు లోకతత్త్వాలకూ కారణాలు; మహత్తత్త్వం సృష్టిని ఎలాంటి ప్రయత్నం లేకుండానే, సృష్టించాలనే కోరిక లేకుండానే చేస్తుంది.

మనో మహాన్మతిర్బ్రహ్మా పూర్బుద్ధిః ఖ్యాతిరీశ్వరః। ప్రజ్ఞా చితిః స్మృతిః సంవిత్ విపురం చోచ్యతే బుధైః

మనస్సు, మహత్తత్త్వం, బుద్ధి, బ్రహ్మ, పూర్వజ్ఞానం, ఖ్యాతి, ఈశ్వరత్వం, ప్రజ్ఞ, చిత్తం, స్మృతి, సమ్విత్, విస్తారత — వీటిని జ్ఞానులు వివరిస్తారు.

మనుతే సర్వభూతానాం యస్మాచ్చేష్టాఫలం విభుః। సౌక్ష్మత్వేన వివృద్ధానాం తేన తన్మన ఉచ్యతే

అది అన్ని జీవుల క్రియలు, ఫలితాలను గ్రహించగలదని, పెరిగిన వాటిలో సూక్ష్మత వల్ల దానిని మనస్సు అని అంటారు.

తత్త్వానామగ్రజో యస్మాన్మహాంశ్చ పరిమాణతః। శేషేభ్యోఽపి గుణేభ్యోఽసౌ మహానితి తతః స్మృతః

అది అన్ని తత్త్వాలలో పెద్దది, ఇతర గుణాల కంటే పరిమాణంలో గొప్పది కనుక దానిని మహత్తత్త్వం అని అంటారు.

బిభర్తి మానం మనుతే విభాగం మన్యతేఽపి చ। పురుషో భోగసమ్బన్ధాత్ తేన చాసౌ మతిః స్మృతః

అది గౌరవాన్ని కలిగి, భేదాలను గ్రహించి, వేరు వేరు భావాలను ఆలోచిస్తుంది; పురుషుడు అనుభవంతో కలిసినందున దానిని బుద్ధి అని గుర్తిస్తారు.

బృహత్త్వాదృంహణత్వాచ్చ భావానాం సలిలాశ్రయాత్। యస్మాద్‌బృంహయతే భావాన్ బ్రహ్మా తేన నిరుచ్యతే

దాని విస్తారత, బలాన్ని పెంచే స్వభావం, నీటితో సంబంధం వల్ల, అది జీవులను పెంచుతుంది కనుక దానిని బ్రహ్మ అని అంటారు.

ఆపూరయిత్వా యస్మాచ్చ కృత్స్నాన్ దేహాననుగ్రహైః। తత్త్వభావాంశ్చ నియతాం స్తేన పూరితి చోచ్యతే

అది అన్ని దేహాలను అనుగ్రహంతో నింపి, తత్త్వ స్థితులను నిలబెడుతుంది కనుక దానిని పూర్ణత అని అంటారు.

బుధ్యతే పురుషశ్చాత్ర సర్వభావాన్ హితాహితాన్ । యస్మాద్బోధయతే చైవ తేన బుద్ధిర్నిరుచ్యతే

ఇక్కడ పురుషుడు అన్ని జీవుల హిత, అహితాలను గ్రహిస్తాడు; అది జ్ఞానాన్ని కలిగించేది కనుక దానిని బుద్ధి అని అంటారు.

ఖ్యాతిః ప్రత్యుపభోగశ్చ యస్మాత్ సంవర్త్తతే తతః। భోగశ్చ జ్ఞాననిష్ఠత్వాత్తేన ఖ్యాతిరితి స్మృతః

అనుభవం, అనుభూతి దానివల్ల కలుగుతాయి; అనుభవం జ్ఞానంపై ఆధారపడినందున దానిని ఖ్యాతి అని గుర్తిస్తారు.

ఖ్యాయతే తద్గుణైర్వాపి నామాదిభిరనేకశః। తస్మాచ్చ మహతః సంజ్ఞా ఖ్యాతిరిత్యభిధీయతే

అది తన గుణాలతో, పేర్లతో, రూపాలతో అనేక విధాలుగా గుర్తించబడుతుంది; అందువల్ల మహత్తత్త్వానికి ఖ్యాతి అనే పేరు ఉంది.

సాక్షాత్ సర్వం విజానాతి మహాత్మా తేన చేశ్వరః। తస్మాజ్జాతా గ్రహాశ్చైవ ప్రజ్ఞా తేన స ఉచ్యతే

మహాత్ముడు ప్రతిదీ ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకుంటాడు కనుక దానిని ఈశ్వరుడు అంటారు; దానివల్ల ఇంద్రియాలు పుట్టాయి కనుక దానిని ప్రజ్ఞ అని కూడా అంటారు.

జ్ఞానాదీని చ రూపాణి క్రతుకర్మఫలాని చ। చినోతి యస్మాద్భోగార్థాన్తేనాసౌ చితిరుచ్యతే

జ్ఞానం మొదలైన రూపాలను, క్రతువుల ఫలితాలను అనుభవార్థం కూడగడుతుంది కనుక దానిని చిత్తం అంటారు.

వర్త్తమానాన్యతీతాని తథా చానాగతాన్యపి। స్మరతే సర్వకార్యాణి తేనాసౌ స్మృతిరుచ్యతే

ప్రస్తుత, గత, భవిష్యత్తులోని అన్ని కార్యాలను అది గుర్తు పెట్టుకుంటుంది కనుక దానిని స్మృతి అంటారు.

కృత్స్నం చ విన్దతే జ్ఞానం తస్మాన్మాహాత్మ్యముచ్యతే। తస్మాద్విదేర్విదేశ్చైవ సంవిదిత్యభిధీయతే

ఆయన సంపూర్ణమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు కనుక దానిని మహత్త్వం అంటారు. అందువల్ల 'విద్' మరియు 'విదే' రెండింటినీ 'సంవిద్' అని పిలుస్తారు.

విద్యతే స చ సర్వస్మిన్ సర్వం తస్మిశ్చ విద్యతే। తస్మాత్సంవిదితి ప్రోక్తో మహాన్వై బుద్ధిమత్తరైః

ఆయన అన్నిటిలో ఉన్నాడు, అన్నీ ఆయనలోనే ఉన్నాయి. అందుకే జ్ఞానులు ఆయనను 'సంవిద్' అనే మహానుభావుడిగా పిలుస్తారు.

జ్ఞానాత్తు జ్ఞానమిత్యాహ భగవాన్ జ్ఞానసన్నిధిః। ద్వన్ద్వానాం విపురీభావాద్విపురం ప్రోచ్యతే బుధైః

జ్ఞానం ద్వారా మరొక జ్ఞానం కలుగుతుంది అని జ్ఞానానికి నిలయమైన భగవంతుడు చెప్పారు. ద్వంద్వాల మార్పు వల్ల దానిని 'విపుర' అని పండితులు అంటారు.

సర్వేశత్వాచ్చ లోకానామవశ్యం చ తథేశ్వరః। బృహత్వాచ్చ స్మృతో బ్రహ్మా భూతత్వాద్భవ ఉచ్యతే

ప్రపంచాలన్నింటికీ అధిపతిగా ఉండటం వల్ల, తప్పనిసరిగా పాలకుడిగా ఉండటం వల్ల, విస్తృతత వల్ల ఆయనను బ్రహ్మ అని, ఉన్నదిగా ఉండటం వల్ల భవ అని అంటారు.

క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిజ్ఞానాదేకత్వాచ్చ స కః స్మృతః। యస్మాత్ పుర్యనుశేతే చ తస్మాత్ పురుష ఉచ్యతే। నోత్పాదితత్వాత్ పూర్వత్వాత్ స్వయమ్భూరితి చోచ్యతే

క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి ఏకత్వం వల్ల ఆయనను 'క' అని గుర్తిస్తారు. పురిలో నివసించేవాడిగా ఆయనను పురుషుడు అంటారు. ఉత్పత్తి కాక ముందే ఉన్నవాడిగా స్వయంభూ అని కూడా పిలుస్తారు.

పర్యాయవాచకైః శబ్దైస్తత్త్వమాద్యమనుత్తమమ్। వ్యాఖ్యాతం తత్త్వభావజ్ఞైరేవం సద్భావచిన్తకైః

పర్యాయ పదాలతో, ఆ అత్యుత్తమమైన తత్త్వాన్ని, తత్త్వస్వరూపాన్ని తెలిసినవారు, సద్భావాన్ని ఆలోచించే వారు వివరించారు.

మహాన్ సృష్టిం వికురుతే చోద్యమానః సిసృక్షయా। సఙ్కల్పోఽధ్యవసాయశ్చ తస్య వృత్తిద్వయం స్మృతమ్

మహాత్ముడు సృష్టించాలనే సంకల్పంతో సృష్టిని చేస్తాడు. ఆయనకు సంకల్పం, నిర్ణయం అనే రెండు విధానాలు ఉన్నాయి.

ధర్మాదీని చ రూపాణి లోకతత్త్వార్థహేతవః। త్రిగుణస్తు స విజ్ఞేయః సత్త్వరాజసతామసః

ధర్మాది రూపాలు లోక తత్త్వానికి కారణాలు. ఆయనను సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాలతో కూడినవాడిగా తెలుసుకోవాలి.

త్రిగుణాద్రజసోద్రిక్తాదహఙ్కారస్తతోఽభవత్। మహతా చావృతః సర్గో భూతాదివికృతస్తు సః

మూడు గుణాల్లో రజోగుణం ఎక్కువగా ఉండటంతో అహంకారం పుట్టింది. మహత్తుతో సృష్టి ఆవరించబడింది. భూతాదుల నుండి మార్పు అదే.

తస్మాచ్చ తమసోద్రిక్తాదహఙ్కారాదజాయత। భూతతన్మాత్రసర్గస్తు భూతాదిస్తామసస్తు సః

తమోగుణం అధికంగా ఉండటంతో అహంకారం పుట్టింది. భూతతన్మాత్ర సృష్టి, భూతాదుల నుండి మార్పు తమోగుణానికి చెందింది.

thumb|మహాభూతాః ఆకాశం శుషిరం తస్మాదుద్రిక్తం శబ్దలక్షణమ్। ఆకాశం శబ్దమాత్రన్తు భూతాదిశ్చావృణోత్ పునః

అదే నుండి ఖాళీగా ఉన్న ఆకాశం పుట్టింది, అది శబ్ద లక్షణంతో ఉంటుంది. ఆకాశం శబ్దమే, మళ్లీ భూతాదుల మార్పు దానిని ఆవరించింది.

శబ్దమాత్రన్తదాకాశం స్పర్శమాత్రం ససర్జ హ। భూతాదిస్తు వికుర్వాణః శబ్దమాత్రం ససర్జ్జ హ

ఆకాశాన్ని శబ్దంగా, స్పర్శాన్ని దాని స్వరూపంగా సృష్టించాడు. భూతాదుల మార్పుతో, శబ్దాన్ని మాత్రమే సృష్టించాడు.

బలవాన్ జాయతే వాయుః స వై స్పర్శగుణో మతః। ఆకాశం శబ్దమాత్రన్తు స్పర్శమాత్రం సమావృణోత్

అదే నుండి బలమైన వాయువు పుట్టింది, దానికి స్పర్శ గుణంగా భావిస్తారు. ఆకాశం శబ్దమే, దాన్ని స్పర్శ ఆవరించింది.

రసమాత్రాస్తు తా హ్యాపో రూపమాత్రాభిరావృణోత్। ఆపో రసాన్ వికుర్వన్త్యో గన్ధమాత్రం ససర్జ్జిరే

నీరు రుచి మాత్రమే, అవి రూపాన్ని ఆవరించాయి. నీరు రుచిని మార్చి, వాసనను మాత్రమే సృష్టించాయి.

సఙ్ఘాతో జాయతే తస్మాత్తస్య గన్ధో గుణః స్మృతః। రసమాత్రన్తు తత్తోయం గన్ధమాత్రం సమావృణోత్

అదే నుండి సముదాయం పుట్టింది, దానికి వాసన గుణంగా గుర్తించారు. రుచి నుండి నీరు, వాసన దానిని ఆవరించింది.

తస్మింస్తస్మింస్తు తన్మాత్రా తేన తన్మాత్రతా స్మృతా। అవిశేషవాచకత్వాదవిశేషాస్తతః స్మృతాః। అశాన్తఘోరమూఢత్వాదవిశేషాస్తతః పునః

ప్రతి దాంట్లో దాని తత్వం ఉంటుంది, అందుకే దానిని తత్వత అని అంటారు. వేరుచేయలేనివిగా ఉండటంతో అవి అవిశేషాలు అని పిలుస్తారు. శాంతి లేకపోవడం, భయంకరంగా ఉండటం, మూర్ఖత్వం వల్ల మళ్లీ అవిశేషాలు అని అంటారు.