వాయుపురాణమ్

ఏవం హి పాదాశ్చత్వారః సమాసాత్ కీర్త్తితా మయా। వక్ష్యామ్యేతాన్ పునస్తాంస్తు విస్తరేణ యథాక్రమమ్

ఇలా నాలుగు భాగాలను సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు వాటిని క్రమంగా, విస్తృతంగా వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.

తస్మై హిరణ్యగర్భాయ పురుషాయేశ్వరాయ చ। అన్తాయ ప్రథమాయైవ విశిష్టాయ ప్రజాత్మనే। బ్రహ్మణే లోకతన్త్రాయ నమస్కృత్య స్వయమ్భువే

ఆది, అంతం, విశిష్టుడు, ప్రజల తండ్రి, బ్రహ్మ, లోకాలకు అధిపతి అయిన స్వయంభువునికి, హిరణ్యగర్భునికి, పరమపురుషునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

మహదాద్యం విశేషాన్తం సవైరుప్యం సలక్షణమ్। పఞ్చప్రమాణం షట్శ్యేతం పురుషాధిష్ఠితం నుతమ్। అసంశయాత్ ప్రవక్ష్యామి భూతసర్గమనుత్తమమ్

మహత్త్వం నుండి విశేషం వరకు, అన్ని లక్షణాలతో, ఐదు ప్రమాణాలు, ఆరు విభాగాలు, పరమపురుషుని ఆధారంగా ఉన్న ఈ భూతసృష్టిని ఎలాంటి సందేహం లేకుండా వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.

అవ్యక్తం కారణం యత్తు నిత్యం సదసదాత్మకమ్। ప్రధానం ప్రకృతిం చైవ యమాహుస్తత్త్వ చిన్తకాః

అప్రకటితమైన, శాశ్వతమైన, సత్-అసత్ స్వరూపమైన కారణాన్ని, తత్వవేత్తలు ప్రధానమూ, ప్రకృతీ అని పిలుస్తారు.

గన్ధవర్ణరసైర్హీనం శబ్దస్పర్శవివర్జ్జితమ్। అజాతం ధ్రువమక్షయ్యం నిత్యం స్వాత్మన్యవస్థితమ్

దానికి వాసన, రంగు, రుచి లేవు; శబ్దం, స్పర్శ కూడా ఉండదు. అది జనించనిది, స్థిరమైనది, క్షయించనిది, నిత్యంగా తనలోనే నిలిచి ఉంటుంది.

జగద్యోనిం మహద్భూతం పరం బ్రహ్మ సనాతనమ్। విగ్రహం సర్వభూతానామవ్యక్తమభవత్ కిల

ఈ జగత్తుకు మూలమైన, మహత్తరమైన, శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మం, అన్ని జీవులకూ అవ్యక్తమైన రూపంగా మారింది.

అనాద్యన్తమజం సూక్ష్మన్త్రిగుణం ప్రభవావ్యయమ్। అసామ్ప్రతమవిజ్ఞేయం బ్రహ్మాగ్రే సమవర్త్తత

ఆ పరబ్రహ్మం ఆది అంతం లేని, జననం లేని, సూక్ష్మమైనది, మూడు గుణాలనూ కలిగి, అవినాశిగా, గ్రహించలేనిదిగా మొదట నుండే ఉంది.

తస్యాత్మనా సర్వమిదం వ్యాప్తమాసీత్తమోమయమ్। గుణసామ్యే తదా తస్మిన్ గుణభావే తమోమయే

దాని స్వభావం వల్ల ఈ సమస్తం చీకటి తీరుగా నిండిపోయింది; ఆ సమయంలో గుణాలు సమతుల్యంగా ఉండగా, అవన్నీ చీకటి స్వరూపంగా ఉండేవి.

గర్గకాలే ప్రధానస్య క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితస్య వై। గుణభావాద్వాచ్యమానో మహాన్ ప్రాదుర్బభూవ హ

ప్రళయ సమయంలో, క్షేత్రజ్ఞుడు నియంత్రించే ప్రాధానిక పదార్థ స్థితి నుండి, గుణాల ప్రబలత వల్ల మహత్తత్త్వం ఉద్భవించింది.

సూక్ష్మేణ మహతా సోఽథ అవ్యక్తేన సమావృతః। సత్వోద్రిక్తో మహానగ్రే సత్త్వమాత్రప్రకాశకమ్। మనో మహాంశ్చ విజ్ఞేయో మనస్తత్కారణం స్మృతమ్

ఆ మహత్తత్త్వం సూక్ష్మంగా, అవ్యక్తంతో ఆవృతమై, మొదట సత్త్వగుణం ఎక్కువగా ఉండి, కేవలం సత్త్వాన్ని మాత్రమే ప్రకాశింపజేసింది; మనస్సు, మహత్తత్త్వం రెండూ తెలుసుకోవాలి, మనస్సే దానికి కారణమని గుర్తించబడింది.

లిఙ్గమాత్రసముత్పన్నః) క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితస్తు సః। ధర్మాదీనాన్తు రూపాణి లోకతత్త్వార్థహేతవః। మహాంస్తు సృష్టిం కురుతే నోద్యమానః సిసృక్షయా

సూక్ష్మ లక్షణంతో పుట్టినదిగా, క్షేత్రజ్ఞుడు నియంత్రించేది; ధర్మాది రూపాలు లోకతత్త్వాలకూ కారణాలు; మహత్తత్త్వం సృష్టిని ఎలాంటి ప్రయత్నం లేకుండానే, సృష్టించాలనే కోరిక లేకుండానే చేస్తుంది.

మనో మహాన్మతిర్బ్రహ్మా పూర్బుద్ధిః ఖ్యాతిరీశ్వరః। ప్రజ్ఞా చితిః స్మృతిః సంవిత్ విపురం చోచ్యతే బుధైః

మనస్సు, మహత్తత్త్వం, బుద్ధి, బ్రహ్మ, పూర్వజ్ఞానం, ఖ్యాతి, ఈశ్వరత్వం, ప్రజ్ఞ, చిత్తం, స్మృతి, సమ్విత్, విస్తారత — వీటిని జ్ఞానులు వివరిస్తారు.

మనుతే సర్వభూతానాం యస్మాచ్చేష్టాఫలం విభుః। సౌక్ష్మత్వేన వివృద్ధానాం తేన తన్మన ఉచ్యతే

అది అన్ని జీవుల క్రియలు, ఫలితాలను గ్రహించగలదని, పెరిగిన వాటిలో సూక్ష్మత వల్ల దానిని మనస్సు అని అంటారు.

తత్త్వానామగ్రజో యస్మాన్మహాంశ్చ పరిమాణతః। శేషేభ్యోఽపి గుణేభ్యోఽసౌ మహానితి తతః స్మృతః

అది అన్ని తత్త్వాలలో పెద్దది, ఇతర గుణాల కంటే పరిమాణంలో గొప్పది కనుక దానిని మహత్తత్త్వం అని అంటారు.

బిభర్తి మానం మనుతే విభాగం మన్యతేఽపి చ। పురుషో భోగసమ్బన్ధాత్ తేన చాసౌ మతిః స్మృతః

అది గౌరవాన్ని కలిగి, భేదాలను గ్రహించి, వేరు వేరు భావాలను ఆలోచిస్తుంది; పురుషుడు అనుభవంతో కలిసినందున దానిని బుద్ధి అని గుర్తిస్తారు.

బృహత్త్వాదృంహణత్వాచ్చ భావానాం సలిలాశ్రయాత్। యస్మాద్‌బృంహయతే భావాన్ బ్రహ్మా తేన నిరుచ్యతే

దాని విస్తారత, బలాన్ని పెంచే స్వభావం, నీటితో సంబంధం వల్ల, అది జీవులను పెంచుతుంది కనుక దానిని బ్రహ్మ అని అంటారు.

ఆపూరయిత్వా యస్మాచ్చ కృత్స్నాన్ దేహాననుగ్రహైః। తత్త్వభావాంశ్చ నియతాం స్తేన పూరితి చోచ్యతే

అది అన్ని దేహాలను అనుగ్రహంతో నింపి, తత్త్వ స్థితులను నిలబెడుతుంది కనుక దానిని పూర్ణత అని అంటారు.

బుధ్యతే పురుషశ్చాత్ర సర్వభావాన్ హితాహితాన్ । యస్మాద్బోధయతే చైవ తేన బుద్ధిర్నిరుచ్యతే

ఇక్కడ పురుషుడు అన్ని జీవుల హిత, అహితాలను గ్రహిస్తాడు; అది జ్ఞానాన్ని కలిగించేది కనుక దానిని బుద్ధి అని అంటారు.

ఖ్యాతిః ప్రత్యుపభోగశ్చ యస్మాత్ సంవర్త్తతే తతః। భోగశ్చ జ్ఞాననిష్ఠత్వాత్తేన ఖ్యాతిరితి స్మృతః

అనుభవం, అనుభూతి దానివల్ల కలుగుతాయి; అనుభవం జ్ఞానంపై ఆధారపడినందున దానిని ఖ్యాతి అని గుర్తిస్తారు.

ఖ్యాయతే తద్గుణైర్వాపి నామాదిభిరనేకశః। తస్మాచ్చ మహతః సంజ్ఞా ఖ్యాతిరిత్యభిధీయతే

అది తన గుణాలతో, పేర్లతో, రూపాలతో అనేక విధాలుగా గుర్తించబడుతుంది; అందువల్ల మహత్తత్త్వానికి ఖ్యాతి అనే పేరు ఉంది.

సాక్షాత్ సర్వం విజానాతి మహాత్మా తేన చేశ్వరః। తస్మాజ్జాతా గ్రహాశ్చైవ ప్రజ్ఞా తేన స ఉచ్యతే

మహాత్ముడు ప్రతిదీ ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకుంటాడు కనుక దానిని ఈశ్వరుడు అంటారు; దానివల్ల ఇంద్రియాలు పుట్టాయి కనుక దానిని ప్రజ్ఞ అని కూడా అంటారు.

జ్ఞానాదీని చ రూపాణి క్రతుకర్మఫలాని చ। చినోతి యస్మాద్భోగార్థాన్తేనాసౌ చితిరుచ్యతే

జ్ఞానం మొదలైన రూపాలను, క్రతువుల ఫలితాలను అనుభవార్థం కూడగడుతుంది కనుక దానిని చిత్తం అంటారు.

వర్త్తమానాన్యతీతాని తథా చానాగతాన్యపి। స్మరతే సర్వకార్యాణి తేనాసౌ స్మృతిరుచ్యతే

ప్రస్తుత, గత, భవిష్యత్తులోని అన్ని కార్యాలను అది గుర్తు పెట్టుకుంటుంది కనుక దానిని స్మృతి అంటారు.

కృత్స్నం చ విన్దతే జ్ఞానం తస్మాన్మాహాత్మ్యముచ్యతే। తస్మాద్విదేర్విదేశ్చైవ సంవిదిత్యభిధీయతే

ఆయన సంపూర్ణమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు కనుక దానిని మహత్త్వం అంటారు. అందువల్ల 'విద్' మరియు 'విదే' రెండింటినీ 'సంవిద్' అని పిలుస్తారు.

విద్యతే స చ సర్వస్మిన్ సర్వం తస్మిశ్చ విద్యతే। తస్మాత్సంవిదితి ప్రోక్తో మహాన్వై బుద్ధిమత్తరైః

ఆయన అన్నిటిలో ఉన్నాడు, అన్నీ ఆయనలోనే ఉన్నాయి. అందుకే జ్ఞానులు ఆయనను 'సంవిద్' అనే మహానుభావుడిగా పిలుస్తారు.

జ్ఞానాత్తు జ్ఞానమిత్యాహ భగవాన్ జ్ఞానసన్నిధిః। ద్వన్ద్వానాం విపురీభావాద్విపురం ప్రోచ్యతే బుధైః

జ్ఞానం ద్వారా మరొక జ్ఞానం కలుగుతుంది అని జ్ఞానానికి నిలయమైన భగవంతుడు చెప్పారు. ద్వంద్వాల మార్పు వల్ల దానిని 'విపుర' అని పండితులు అంటారు.

సర్వేశత్వాచ్చ లోకానామవశ్యం చ తథేశ్వరః। బృహత్వాచ్చ స్మృతో బ్రహ్మా భూతత్వాద్భవ ఉచ్యతే

ప్రపంచాలన్నింటికీ అధిపతిగా ఉండటం వల్ల, తప్పనిసరిగా పాలకుడిగా ఉండటం వల్ల, విస్తృతత వల్ల ఆయనను బ్రహ్మ అని, ఉన్నదిగా ఉండటం వల్ల భవ అని అంటారు.

క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిజ్ఞానాదేకత్వాచ్చ స కః స్మృతః। యస్మాత్ పుర్యనుశేతే చ తస్మాత్ పురుష ఉచ్యతే। నోత్పాదితత్వాత్ పూర్వత్వాత్ స్వయమ్భూరితి చోచ్యతే

క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి ఏకత్వం వల్ల ఆయనను 'క' అని గుర్తిస్తారు. పురిలో నివసించేవాడిగా ఆయనను పురుషుడు అంటారు. ఉత్పత్తి కాక ముందే ఉన్నవాడిగా స్వయంభూ అని కూడా పిలుస్తారు.

పర్యాయవాచకైః శబ్దైస్తత్త్వమాద్యమనుత్తమమ్। వ్యాఖ్యాతం తత్త్వభావజ్ఞైరేవం సద్భావచిన్తకైః

పర్యాయ పదాలతో, ఆ అత్యుత్తమమైన తత్త్వాన్ని, తత్త్వస్వరూపాన్ని తెలిసినవారు, సద్భావాన్ని ఆలోచించే వారు వివరించారు.