ఘటావచ్ఛిన్న ఏవాయం మహాకాశో విభిద్యతే। కార్యోపాధిపరిచ్ఛిన్నం తద్వద్యజ్జీవసంజ్ఞికమ్ ।। ౪౨.
ఒక మట్టి కుండితో విస్తారమైన ఆకాశం విడిపోతుందిలా, కర్మఫలాల పరిమితితో జీవుడు వేరుగా కనిపిస్తాడు.
మాయయా చిత్రకారిణ్యా విచిత్రగుణశీలయా । బ్రహ్మాణ్డం చిత్రమతులం యస్మిన్ భిత్తావివార్పితమ్ ।। ౪౨.
మాయ అనే చిత్రకారిణి విచిత్రమైన గుణాలతో, ఈ అద్భుతమైన బ్రహ్మాండాన్ని గోడపై చిత్రంలా ప్రదర్శిస్తుంది.
ధావతోఽన్యానతిక్రాన్తం వదతో వాగగోచరమ్ । వేదవేదాన్తసిద్ధాన్తైర్వినిర్ణీతం తదక్షరమ్ ।। ౪౨.
అది ఎంత వేగంగా పోయినా అందరినీ దాటి పోతుంది, మాట అందదు, వేదాలు, వేదాంతాలు నిర్ధారించినదే, అది నశించని పరమాత్మ.
అక్షరాన్న పరం కిఞ్చిత్సా కాష్ఠా సా పరా గతిః । ఇత్యేవం శ్రూయతే వేదే బహుధాపి విచారితే ।। ౪౨.
నశించనిదానికంటే ఎవరూ ఎత్తైనది లేదు, అదే పరమ గమ్యం, అదే పరమ స్థానం అని వేదాలు ఎన్నిసార్లు పరిశీలించినా చెబుతున్నాయి.
అక్షరస్యాత్మనశ్చాపి స్వాత్మరూపతయా స్థితమ్। పరమానన్దసన్దోహరూపమానన్ద విగ్రహమ్ ।। ౪౨.
నశించనిదీ, ఆత్మయూ, స్వరూపంగా నిలిచి, పరమానందం రూపంగా, ఆనంద స్వరూపంగా ఉంటాయి.
లీలావిలాసరసికం బల్లవీయూథమధ్యగమ్। శిఖిపిచ్ఛకిరీటేన బాస్వద్రత్నచితేన చ ।। ౪౨.
లీలల్లో ఆనందపడుతూ, గొపికల మధ్యలో ఉండి, నెమలి పిచ్చకతో కిరీటాన్ని, మణులతో అలంకరించబడి ఉన్నవాడు.
ఉల్లసద్విద్యుదాటోపకుణ్డలాభ్యాం విరాజితమ్। కర్ణోపాన్తచరన్నేత్రఖఞ్జరీటమనోహరమ్ ।। ౪౨.
మెరిసే మెరుపులాంటి కుండలాలతో ప్రకాశిస్తూ, చెవుల దగ్గర తిరిగే కన్నులతో, ఆకర్షణీయమైన కుచ్చుతో అలరించేవాడు.
కుఞ్జకుఞ్జప్రియావృన్దవిలాసరతిలమ్పటమ్। పీతామ్బరధరం దివ్యం చన్దనాలేపమణ్డితమ్ ।। ౪౨.
కుఞ్జాల్లో ప్రియ సఖులతో వినోదాలలో మునిగి, పసుపు వస్త్రాలు ధరించి, దివ్యంగా, చందనంతో అలంకరించబడి ఉన్నవాడు.
అధరామృత సంసిక్తవేణునాదేన వల్లవీః। మోహయన్తఞ్చిదానన్దమనఙ్గమదభఞ్జనమ్ ।। ౪౨.
తన దిగువ పెదవితో అమృతాన్ని తడిపిన వెణువు స్వరంతో గోపికలను మోహింపజేసి, ఆ పరమానందాన్ని, మన్మథుని గర్వాన్ని చెదరగొట్టాడు.
కోటికామకలాపూర్ణం కోటిచన్ద్రాంశునిర్మలమ్। త్రిరేఖకమ్ఠవిలసద్రత్నగుఞ్జామృగా కులమ్ ।। ౪౨.
కోటికోట్ల మనోరథాలతో నిండినది, కోటి చంద్రుల కాంతిలా నిర్మలమైనది, మెడపై మూడు గీతలతో మెరిసే రత్నాల దండలు ధరించిన మృగాల సమూహంతో అలంకరించబడింది.
యమునాపులినే తుఙ్గే తమాలవనకాననే। కదమ్బచమ్పకాశోకపారిజాతమనోహరే ।। ౪౨.
యమునా తీరంలోని ఎత్తైన ప్రదేశంలో, తమాలవనాల్లో, కదంబ, చంపక, అశోక, పారిజాత వృక్షాలతో ఆకర్షణీయంగా ఉంది.
శిఖిపారావతశుకపికకోలాహలాకులే। నిరోధార్థం గవామేవ ధావమానమితస్తతః ।। ౪౨.
నెమళ్ళు, పావురాలు, శుకపక్షులు, కోయిలల కిలకిలారావాలతో నిండిన ఆ ప్రదేశంలో, ఆవులను అదుపులో పెట్టేందుకు అతడు ఇక్కడ అక్కడ పరుగెత్తాడు.
రాధావిలాసరసికం కృష్ణాఖ్యం పురుషం పరమ్। శ్రుతవానస్మి వేదేభ్యో యతస్తద్గోచరోఽభవత్ ।। ౪౨.
రాధా వినోదాన్ని ఆస్వాదించే కృష్ణుడు అనే పరమ పురుషుని గురించి వేదాల ద్వారా నేను విన్నాను; ఆయన వేదాల ద్వారా అందరికీ అందుబాటులోకి వచ్చాడు.
ఏవం బ్రహ్మణి చిన్మాత్రే నిర్గుణే భేదవర్జితే। గోలోకసంజ్ఞికే కృష్ణో దీవ్యతీతి శ్రుతం మయా ।। ౪౨.
బ్రహ్మం అనే పరమ చైతన్య స్వరూపంలో, గుణరహితంగా, భేదం లేని గోలొకంలో కృష్ణుడు వెలుగుతాడని నేను విన్నాను.
నాతః పరతరం కిఞ్చిన్నిగమాగమయోరపి। తథాపి నిగమో వక్తి హ్యక్షరాత్ పరతః పరః ।। ౪౨.
ఇదానికంటే ఎవరూ ఎత్తైనవారు లేరు, వేదాల్లోనైనా, ఆగమాల్లోనైనా కాదు; అయినా వేదం మాత్రం అక్షరానికి మించినవాడొకడున్నాడని చెబుతుంది.
గోలోకవాసీ భగవానక్షరాత్పర ఉచ్యతే। తస్మాదపి పరః కోఽసౌ గీయతే శ్రుతిభిః సదా ।। ౪౨.
గోలొకంలో నివసించే భగవంతుడు అక్షరానికి మించినవాడని అంటారు; మరి దానికన్నా ఎత్తైనవాడెవరో శాస్త్రాలు ఎల్లప్పుడూ గానం చేస్తాయి.
ఉద్దిష్టో వేద వచనైర్విశేషో జ్ఞాయతే కథమ్। శ్రుతేర్వార్థోఽన్యథా బోధ్యః పరతస్త్వక్షరాదితి ।। ౪౨.
వేద వాక్యాల ద్వారా చూపబడిన ఈ భేదాన్ని ఎలా తెలుసుకోవాలి? వేదార్థాన్ని వేరే విధంగా గ్రహించాలి: అక్షరానికి మించినవాడొకడు ఉన్నాడు.
శ్రుత్యర్థే సంశయాపన్నో వ్యాసః సత్యవతీసుతః। విచారయామాస చిరం న ప్రపేదే యథాతథమ్ ।। ౪౨.
శాస్త్రార్థంలో సందేహానికి లోనైన సత్యవతీ కుమారుడు వ్యాసుడు, చాలా కాలం ఆలోచించినా, నిజమైన సత్యాన్ని తెలుసుకోలేకపోయాడు.
సూత ఉవాచ।। విచారయన్నపి మునిర్నాప వేదార్థనిశ్చయమ్। వేదో నారాయణః సాక్షాద్యత్ర ముహ్యన్తి సూరయః ।। ౪౨.
సూతుడు చెప్పాడు: ఆ ముని ఎంత ఆలోచించినా వేదార్థాన్ని ఖచ్చితంగా గ్రహించలేకపోయాడు; వేదం నారాయణ స్వరూపమే, అందులో మునులు కూడా మాయలో పడతారు.
తథాపి మహతీమార్త్తిం సతాం హృదయతాపినీమ్। పునర్విచారయామాస కం వ్రజామి కరోమి కిమ్ ।। ౪౨.
అయినా, దుర్భరమైన బాధతో, సజ్జనుల హృదయాలను కలచివేసే దుఃఖంతో, 'ఎవరివద్దకు వెళ్లాలి? ఏమి చేయాలి?' అని మళ్లీ ఆలోచించాడు.
పశ్యామి న జగత్యస్మిన్సర్వజ్ఞం సర్వదర్శనమ్। అజ్ఞాత్వాఽన్యతమం లోకే సన్దేహవినివర్త్తకమ్ ।। ౪౨.
ఈ లోకంలో అన్నీ తెలిసినవాడు, అన్నీ చూసేవాడు ఎవ్వరూ కనిపించడంలేదు; ఎవ్వరూ సందేహాన్ని తొలగించగలిగే వారు లేరు.
మేరోః కుహరిణీం గత్వా చచార పరమం తపః। యత్ర కార్త్తస్వరక్ఫూర్జజ్జ్యోత్స్నాజాలైర్నిరన్తరమ్ ।। ౪౨.
అతడు మేరు పర్వతంలోని ఒక గుహకు వెళ్లి, అక్కడ పరమ తపస్సు ఆచరించాడు; అక్కడ కార్త్స్వర వృక్షాలు, చంద్రకాంతి ప్రవాహాలతో ఎప్పుడూ ప్రకాశిస్తుంటాయి.
సదా ప్రబాధతే విష్వక్తమఃస్తోమం దృశన్తుదమ్। చకాస్తే యత్ర పరమం కాన్తారమతిసున్దరమ్ ।। ౪౨.
అక్కడ వెలుగు అన్ని దిశల్లో చీకటిని ఎప్పుడూ తొలగిస్తుంది; అక్కడ అత్యంత అందమైన అరణ్యం ప్రకాశిస్తుంది.
నానాద్రుమలత ---త్పక్షినినాదితమ్। క్షుత్పిపాసాభయక్రోధతాపగ్లానివివర్జితమ్ ।। ౪౨.
అనేక వృక్షాలు, లతల మధ్య విభిన్న పక్షుల కిలకిలారావాలతో నిండిన ఆ అరణ్యంలో ఆకలి, దాహం, భయం, కోపం, అలసట, నీరసం లేవు.
జలాశయైర్బహువిధైః పద్మినీఖణ్డమణ్డితైః । జాతరూపశిలానద్ధతటసఞ్చారపాక్ష ।। ౪౨.
అనేకరకాల సరస్సులతో, పద్మ సమూహాలతో అలంకరించబడినది; దాని తీరాలు బంగారు రాళ్లతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి.
యుక్తమమ్భోజ పవనైః సేవ్యమానం సమన్తతః। శివైరధ్యాసితమ్భావైర్హింస్రైః సత్త్వైః సముజ్ఝితమ్ ।। ౪౨.
అందుబాటులో ఎక్కడైనా కమల గాలులతో నిండినది; అన్ని వైపులా మంగళకరమైన జీవులు నివసిస్తారు, హింసక జీవులు అక్కడ లేరు.
నిర్జనం దివ్యలతికాప్రియఖణ్డవరాజితమ్। శూకైః పారావతై ర్హృద్యైరున్మదన్మత్తకోకిలమ్ ।। ౪౨.
ఒక పక్కన ఉన్న శాంతమైన ప్రదేశంలో, ఆకాశమంతా అందమైన లతలతో అలంకరించబడి, పావురాలు, జింకలు మధురంగా అరుస్తూ, కోయిలలు మత్తులో మధురంగా కూస్తూ ఆ ప్రదేశాన్ని ఆనందంగా మార్చాయి.
ఉత్పతత్పద్మరజసాం పటలామోదదిఙ్ముఖమ్। తత్రాపి కాఞ్చినీ దివ్యా గుహా పరమశోభనా ।। ౪౨.
అక్కడ పువ్వుల రేణువుల పరిమళం గాలిలో వ్యాపించి, ఆ ప్రదేశం మరింత మధురంగా మారింది. ఆ ప్రదేశంలో ఒక అద్భుతమైన, అత్యంత అందమైన గుహ కూడా ఉంది.
తాం ప్రవిశ్య జితా హారో జితచిత్తో జితాసనః। సస్మార వేదాంశ్చతురస్తదేకాగ్రమనా మునిః ।। ౪౨.
ఆ గుహలోకి ప్రవేశించిన ఆ ముని, తన ఇంద్రియాలను, మనసును, శరీరాన్ని జయించినవాడై, ఏకాగ్రతతో నాలుగు వేదాలను స్మరించాడు.
త్రయీ జగామ శరదాం శతస్య స్మరతోఽస్య హి । ప్రాదురాసంస్తతో వేదాశ్చత్వారశ్చారుదర్శనాః ।। ౪౨.
అలా ధ్యానం చేస్తూ వంద శరద్కాలాలు గడిచిపోయాయి. ఆ తరువాత, అందమైన రూపంతో నాలుగు వేదాలు ప్రత్యక్షంగా అతని ముందు నిలిచాయి.