తం దేవదేవం జననం జనానాం సర్వ్వేషు లోకేషు ప్రతిష్ఠితఞ్చ। వరం వరాణాం వరదం మహేశ్వరం బ్రహ్మాణమాదిం ప్రయతో నమస్యే ।। ౪౧.
ప్రపంచాలన్నిటిలో స్థిరంగా ఉన్న, సర్వజనుల మూలమైన దేవదేవుని, వరప్రదాయిని, మహేశ్వరుడిని, సృష్టికర్తను, ఆదిని నేను భక్తితో నమస్కరిస్తాను.
సూత సూత మహాభాగ త్వయా భగవతా సతా। వ్యాసప్రసాదాధిగతశాస్త్రసమ్బోధనేన చ ।। ౪౨.
సూతా! మహాభాగుడా! నీకు భగవంతుని ఆశీస్సుతో, వ్యాసుని కృప వల్ల లభించిన శాస్త్రజ్ఞానంతో ఈ ఉపదేశాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి.
అష్టాదశపురాణాని సేతిహాసాని చానఘ। ఉపక్రమోపసంహార విధినోక్తాని కృత్స్నశః ।। ౪౨.
పాపరహితుడా! పదహారు పురాణాలు, ఇతిహాసాలు అన్నీ కూడా ప్రారంభం నుండి ముగింపు వరకు యథావిధిగా వివరించబడ్డాయి.
చతుర్దశసహస్రం చ మాత్స్యం ప్రోక్తమతిస్ఫుటమ్। తత్సంఖ్యకం భవిష్యఞ్చ ప్రోక్తం పఞ్చశతాధికమ్ ।। ౪౨.
మత్స్య పురాణం పద్నాలుగు వేల శ్లోకాలుగా స్పష్టంగా చెప్పబడింది. భవిష్య పురాణం కూడా అంతే సంఖ్యలో, ఐదు వందలు అదనంగా ఉంది.
మార్కణ్డేయం మహారమ్యం ప్రోక్తం నవసహస్రకమ్। కథితం బ్రహ్మవైవర్త్తమష్టాదశసహస్రకమ్ ।। ౪౨.
ఆనందదాయకమైన మార్కండేయ పురాణం తొమ్మిది వేల శ్లోకాలుగా చెప్పబడింది. బ్రహ్మవైవర్త పురాణం పదెనిమిది వేల శ్లోకాలుగా వివరించబడింది.
శతోత్తరఞ్చ బ్రహ్మాణ్డం సూర్యసంఖ్యాసహస్రకమ్ । అథ భాగవతం దివ్యమష్టాదశసహస్రకమ్ ।। ౪౨.
బ్రహ్మాండ పురాణం వంద అధ్యాయాలు, సూర్యుని సంఖ్యకు సమానమైన వెయ్యి శ్లోకాలుగా ఉంది. దివ్యమైన భాగవత పురాణం పదెనిమిది వేల శ్లోకాలుగా చెప్పబడింది.
సహస్రాణి దశైవోక్తం పురాణం బ్రహ్మనామకమ్। అయుతశ్లోకఘటితం పురాణం వామనాభిధమ్ ।। ౪౨.
బ్రహ్మ పురాణం పది వేల శ్లోకాలుగా చెప్పబడింది. వామన పురాణం కూడా పది వేల శ్లోకాలుగా ఉంది.
తథైవాయుత సంఖ్యాతం షట్శతాధికమాదికమ్। త్రయోవింశతిసాహస్రమనిలం తద్గతం శుభమ్ ।। ౪౨.
అదేవిధంగా, ఆదిపురాణం పది వేల ఆరు వందల శ్లోకాలుగా ఉంది. అనిల పురాణం ముప్పై మూడు వేల శ్లోకాలతో పుణ్యమైనది.
త్రయోవింశతిసాహస్రం నారదీయముదాహృతమ్ । ఏకోనవింశసాహస్రం వైనతేయముదాహృతమ్ ।। ౪౨.
నారద పురాణం ముప్పై మూడు వేల శ్లోకాలుగా చెప్పబడింది. వైనతేయ పురాణం తొమ్మిది వేల శ్లోకాలతో ఉంది.
సహస్రపఞ్చపఞ్చాశత్ప్రోక్తం పాద్మం సువిస్తరమ్। సప్తదశసహస్రన్తు కూర్మం ప్రోక్తం మనోహరమ్ ।। ౪౨.
విస్తృతమైన పద్మ పురాణం యాభై ఐదు వేల శ్లోకాలుగా చెప్పబడింది. ఆకర్షణీయమైన కూర్మ పురాణం పదిహేడు వేల శ్లోకాలుగా ఉంది.
చతుర్వింశతి సాహస్రం సౌకరం పరమాద్భుతమ్। ఏకాశీతిసహస్రాణి స్కాన్దముక్తం సువిస్తృతమ్ ।। ౪౨.
అద్భుతమైన సౌకర పురాణం ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలుగా ఉంది. విస్తృతమైన స్కాంద పురాణం ఎనభై ఒకటి వేల శ్లోకాలుగా చెప్పబడింది.
ఏవమష్టాదశోక్తాని పురాణాని బృహన్తి చ। పురాణేష్వేషు బహవో ధర్మాస్తే వినిరూపితాః ।। ౪౨.
ఇలా పదెనిమిది పురాణాలు విస్తృతంగా వివరించబడ్డాయి. ఈ పురాణాలలో అనేక ధర్మాలు వివరించబడ్డాయి.
రాగిణాఞ్చ విరాగాణాం యతీనాం బ్రహ్మచారిణామ్ గృహస్థానాం వనస్థానాం స్త్రీశూద్రాణాం విశేషతః ।। ౪౨.
ఆసక్తులకైనా, విరక్తులకైనా, వ్రతాచారులకు, బ్రహ్మచారులకు, గృహస్థులకు, వనవాసులకు, ముఖ్యంగా స్త్రీలకు, శూద్రులకు కూడా ఇది వర్తిస్తుంది.
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం యే చ సఙ్కరజాతయః। గఙ్గాద్యా యా మహానద్యో యజ్ఞవ్రతతపాంసి చ ।। ౪౨.
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, ఇతర మిశ్రజాతులు, గంగా మొదలైన మహానదులు, యజ్ఞాలు, వ్రతాలు, తపస్సులు — వీటన్నింటికీ ఇది వర్తిస్తుంది.
అనేకవిధదానాని యమాశ్చ నియమైః సహ। యోగధర్మా బహువిధాః సాంఖ్యా భాగవతాస్తథా ।। ౪౨.
వివిధ రకాల దానాలు, నియమాలు, యమాలు, యోగానికి సంబంధించిన అనేక విధుల ధర్మాలు, సాంఖ్య, భాగవత మార్గాలు కూడా ఇందులో చెప్పబడ్డాయి.
భక్తిమార్గా జ్ఞానమార్గా వైరాగ్యానిలనీరజాః। ఉపాసనవిధిశ్చోక్తః కర్మసంశుద్ధిచేతసామ్ ।। ౪౨.
భక్తి మార్గాలు, జ్ఞాన మార్గాలు, విరక్తి వలన పవిత్రమైన వారు, కర్మశుద్ధితో మనస్సు శుభ్రపరచుకున్నవారి కోసం చెప్పిన ఉపాసన విధానాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.
బ్రాహ్మం శైవం వైష్ణవం చ సౌరం శాక్తం తథార్హతమ్। షడ్దర్శనాని చోక్తాని స్వభావనియతాని చ ।। ౪౨.
బ్రహ్మ, శైవ, వైష్ణవ, సౌర, శాక్త, అర్హత సంప్రదాయాలు, ఆరు తత్వశాస్త్రాలు — ఇవన్నీ కూడా స్వభావప్రకారం ఏర్పడినవే అని చెప్పబడింది.
ఏతదన్యచ్చ వివిధం పురాణేషు నిరుపితమ్। అతః పరం కిమప్యస్తి న వా బోద్ధవ్యముత్తమమ్ ।। ౪౨.
ఇవి మాత్రమే కాకుండా అనేక విధాలైన విషయాలు పురాణాలలో వివరించబడ్డాయి. ఇవి మించినది, లేదా ఇంకా గొప్పది తెలుసుకోవాల్సినదేమీ లేదు.
న జ్ఞాయేత యది వ్యాసో గోపయేదథ వా భవాన్ । అత్ర నః సంశయం ఛిన్ధి పూర్ణః పౌరాణికో యతః ।। ౪౨.
వ్యాసుడు తెలియకపోయినా, దాచిపెట్టినా, లేదా మీరు దాచినా, దయచేసి మా సందేహాన్ని నివృత్తి చేయండి. మీరు సంపూర్ణంగా పురాణాలను తెలిసినవారు.
సూత ఉవాచ।। శ్రృణు శౌనక వక్ష్యామి ప్రశ్రమేనం సుదుర్లభమ్। అతిగోప్యతరం దివ్యమనాఖ్యేయం ప్రచక్షతే ।। ౪౨.
సూతుడు చెప్పాడు: శౌనకా! నేను నీకు అత్యంత అరుదైన, అత్యంత రహస్యమైన, దివ్యమైన, వర్ణించలేని ఈ ఉపదేశాన్ని చెప్పబోతున్నాను. విను.
పరాశరసుతో వ్యాసః కృత్వా పౌరాణికీం కథామ్। సర్వవేదార్థఘటితాం చిన్తయామాస చేతసి ।। ౪౨.
పరాశరుని కుమారుడైన వ్యాసుడు, పురాణకథను రచించి, అన్ని వేదార్థాలను కలిపి, దాని తాత్పర్యాన్ని తన మనస్సులో ఆలోచించాడు.
వర్ణాశ్రమవతాం ధర్మో మయా సమ్యగుదాహృతః। ముక్తిమార్గా బహువిధా ఉక్తా వేదావిరోధతః ।। ౪౨.
వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను నేను సరిగ్గా వివరించాను. ముక్తికి సంబంధించిన అనేక మార్గాలను వేదాలకు విరుద్ధంగా కాకుండా చెప్పాను.
జీవేశ్వరబ్రహ్మభేదో నిరస్తః సూత్రనిర్ణయే। నిరూపితం పరం బ్రహ్మ శ్రుతియుక్తవిచారతః ।। ౪౨.
జీవుడు, ఈశ్వరుడు, బ్రహ్మం వేర్వేరు అనే భావనను సూత్రాలలో ఖండించబడింది. శ్రుతి, యుక్తి ఆధారంగా పరబ్రహ్మం స్థాపించబడింది.
అక్షరం పరమం బ్రహ్మ పరమాత్మా పరం పదమ్। యదర్థం బ్రహ్మచర్యాదివానప్రస్థయతివ్రతమ్ ।। ౪౨.
అక్షరమైన పరబ్రహ్మం, పరమాత్మ, పరపదాన్ని పొందడానికే బ్రహ్మచర్యం, వనప్రస్థం, యతివ్రతం వంటి వ్రతాలు ఆచరిస్తారు.
ఆచరన్తి మహాప్రాజ్ఞా ధారణాఞ్చ పృథగ్విధామ్। ఆసనం ప్రాణరోధశ్చ ప్రత్యాహారశ్చ ధారణా ।। ౪౨.
మహాపండితులు వివిధ విధాల ధారణ, ఆసనం, ప్రాణాయామం, ఇంద్రియనిగ్రహం, ధారణ వంటి సాధనలను ఆచరిస్తారు.
ధ్యానం సమాధిరేతాని యమైశ్చ నియమైః సహ। అష్టాఙ్గాని యదర్థఞ్చ చరన్తి మునిపుఙ్గవాః ।। ౪౨.
ధ్యానం, సమాధి, యమాలు, నియమాలతో కూడిన ఈ ఎనిమిది భాగాల యోగాన్ని మునులలో శ్రేష్ఠులు ఆచరిస్తారు.
యదర్థం కర్మ కుర్వన్తి వేదాజ్ఞామాత్రతత్పరాః। పరార్పణధియా సమ్యగ్ నిష్కామాః కలిలోజ్ఝితాః ।। ౪౨.
దానికి కోసం వారు వేద ఆజ్ఞను మాత్రమే ధ్యానించి, పరమాత్మకు అర్పణ భావంతో, కోరికలు లేకుండా, కల్మషం లేకుండా కర్మలు చేయుతారు.
యజ్జ్ఞప్తయే నిరాకర్త్తుం పాపాచరణమాత్మనః। గఙ్గాదితీర్థచర్యాణి నిషేవన్తే శుచివ్రతాః ।। ౪౨.
దాని జ్ఞానాన్ని పొందడానికి, పాపాచరణాన్ని తొలగించడానికి, పవిత్ర వ్రతాలు పాటించే వారు గంగా మొదలైన తీర్థయాత్రలు చేస్తారు.
తద్బ్రహ్మ పరమం శుద్ధమనాద్యన్తమనామయమ్। నిత్యం సర్వగతం స్థాణు కూటస్థం కూటవిర్జితమ్ ।। ౪౨.
ఆ బ్రహ్మం పరమమైనది, పవిత్రమైనది, ఆద్యంతరహితమైనది, దుఃఖరహితమైనది, నిత్యమైనది, అన్ని చోట్ల ఉన్నది, స్థిరమైనది, మాయకు అతీతమైనది.
సర్వేన్ద్రియచరాభాసం ప్రాకృతేన్ద్రియవర్జితమ్। దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నం నిత్యం చిన్మాత్రమవ్యయమ్ ।। ౪౨.
అది అన్ని ఇంద్రియాల క్రియలా కనిపించినా, అసలు ఇంద్రియాలు లేవు. దిక్కు, కాలం మొదలైన వాటికి అతీతమైనది, నిత్యమైన చైతన్యస్వరూపమైనది, అవినాశమైనది.