క్షేత్రేజ్ఞే నిర్గుణే శుద్ధే శాన్తే క్షీణే నిరఞ్జనే। వ్యపే(యే)తసుఖదుఃఖే చ నిరుద్ధే శాన్తిమాగతే ।। ౪౦.
క్షేత్రజ్ఞుడు గుణరహితుడు, పవిత్రుడు, శాంతుడు, క్షీణించిపోయినవాడు, మచ్చలేనివాడు, సుఖదుఃఖాలను దాటి, నియమించబడినవాడు, శాంతిలో స్థిరమైనవాడు.
నిరాత్మకే పునస్తస్మిన్వాచ్యావాచ్యో న విద్యతే। ఏతౌ సంహారవిస్తారౌ వ్యక్తావ్యక్తౌ తతః పునః ।। ౪౦.
ఆత్మ లేనిదానిలో చెప్పదగినదీ, చెప్పలేనిదీ ఉండవు. ఆ రెండు—లయమూ, విస్తారమూ, వ్యక్తమూ, అవ్యక్తమూ—అదే నుండి మళ్లీ ఉద్భవిస్తాయి.
సృజతే గ్రసతే చైవ గ్రస్తః పర్యవతిష్ఠతే। క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం సర్వం పునః సర్వం ప్రవర్త్తతే ।। ౪౦.
ఇది సృష్టిస్తుంది, మింగేస్తుంది, మింగబడిన తర్వాత కూడా నిలిచి ఉంటుంది. అన్నీ క్షేత్రజ్ఞుని ఆధీనంలో ఉంటాయి. మళ్లీ అన్నీ తిరిగి ప్రారంభమవుతాయి.
అధిష్ఠానప్రవృత్తేన తస్య తే బుద్ధిపూర్వకమ్। సాధర్మ్యవైధర్మ్యకృతసంయోగో విధితస్తయోః। అనాదిమాన్ స సంయోగో మహాపురుషజః స్మృతః ।। ౪౦.
ఆ పరిపాలన వల్ల, బుద్ధి సహాయంతో, సమానతా-వ్యతిరేకతల కలయిక నియమానుసారం ఏర్పడుతుంది. ఆ కలయికకు ఆది లేదు, అది మహాపురుషుని వల్ల కలుగుతుంది అని చెబుతారు.
యావచ్చ సర్గప్రతిసర్గకాలస్తావచ్చ తిష్ఠతి సుసన్నిరుధ్య। పూర్వం హితవ్యే తదబుద్ధిపూర్వం ప్రవర్త్తతే తత్పురుషార్థమేవ ।। ౪౦.
సృష్టి, లయకాలం ఉన్నంతవరకు అది బాగా నియంత్రించబడి ఉంటుంది. ముందుగా విడిపోవాల్సినప్పుడు, అది బుద్ధి లేకుండా, ఆ పురుషుని కోసమే కార్యం చేస్తుంది.
ఏషా నిసర్గప్రతిసర్గపూర్వం ప్రధానికీ చేశ్వరకారితా చ। అనాద్యనన్తా హ్యభిమానపూర్వకం విత్రాసయన్తీ జగదభ్యుపైతి ।। ౪౦.
స్వాభావిక, ప్రత్యభావ సృష్టికి ముందు ఉన్నది ఇది. ఇది ప్రధానం, ఈశ్వరుని చర్య కూడా. దీనికి ఆది లేదు, అంతం లేదు. అహంకారం వల్ల పుట్టి, ప్రపంచాన్ని భయపెట్టి, ఆక్రమిస్తుంది.
ఇత్యేష ప్రాకృతః సర్గస్తృతీయో హేతులక్షణః। ఉక్తో హ్యస్మింస్తదాత్యన్తం కవిభిస్తత్ప్రముచ్యతే ।। ౪౦.
ఇలా కారణ స్వభావం గల ఈ మూడవ ప్రకృతిసృష్టి వివరించబడింది. ఇందులో, కవులు అది చివరికి విడిపోతుందని చెబుతారు.
ఇత్యేష ప్రతిసర్గోవస్త్రివిధః కీర్త్తితో మయా ౪౦.
ఇలా మూడు విధాలుగా జరిగే ప్రత్యభావాన్ని నేను వివరించాను.
సూత సుమహదాఖ్యానం భవతా పరికీర్తితమ్। ప్రజానాం మనుభిః సార్ద్ధం దేవానామృషిభిః సహ ।। ౪౧.
సూతా! మీరు ప్రజల కోసం మనువులతో, దేవతలు, ఋషులతో కలిసి గొప్ప కథను వివరించారు.
పితృగన్ధర్వభూతానాం పిశాచోరగరక్షసామ్। దైత్యానాం దానవానాం చ యక్షాణామేవ పక్షిణామ్ ।। ౪౧.
పితృదేవతలు, గంధర్వులు, భూతాలు, పిశాచులు, నాగులు, రాక్షసులు, దైత్యులు, దానవులు, యక్షులు, పక్షులు — వీరి సంగతులు కూడా చెప్పారు.
అత్యద్భుతాని కర్మ్మాణి విధిమాన్ధర్మ్మనిశ్చయః। విచిత్రాశ్చ కథాయోగా జన్మ చాగ్ర్యమనుత్తమమ్ ।। ౪౧.
అత్యద్భుతమైన కార్యాలు, ధర్మాధర్మ నిర్ణయం, విచిత్రమైన కథల సంగమాలు, అతి శ్రేష్ఠమైన జననం — ఇవన్నీ చెప్పారు.
తత్కథ్యమానమస్మాకం భవతా శ్లక్ష్ణయా గిరా। మనఃకర్మసుఖం సౌతే ప్రీణాత్యాభూతసమ్భవమ్ ।। ౪౧.
సూతా! మీరు మృదువైన మాటలతో మాకు ఈ కథ చెబుతుండగా, మనస్సు, కార్యాలు ఆనందంతో నిండిపోతున్నాయి. ఎప్పుడూ లేనిది మాకు ఆనందాన్ని ఇస్తోంది.
ఏవమారాధ్య తే సూతం సత్కృత్య చ మహర్షయః । పప్రచ్ఛుః సత్రిణః సర్వే పునః సర్గప్రవర్త్తనమ్ ।। ౪౧.
ఇలా సూతుడిని ఘనంగా సత్కరించి, మహర్షులు అందరూ యజ్ఞంలో మళ్లీ సృష్టి ప్రక్రియ గురించి అడిగారు.
కథం సూత మహాప్రాజ్ఞ పునం సర్గః ప్రపత్స్యతే। బన్ధేషు సమ్ప్రలీనేషు గుణసామ్యే తమోమయే ।। ౪౧.
సూతా! మహాపండితుడా, బంధనంలో అన్నీ లీనమై, గుణాలు సమతుల్యంలో, అంధకారంలో మునిగిపోయినప్పుడు మళ్లీ సృష్టి ఎలా జరుగుతుంది?
వికారేష్వవిసృష్టోషు హ్యవ్యక్తే చాత్మని స్థితే। అప్రవృత్తౌ బ్రహ్మణస్తు మహాసాయుజ్యగైస్తదా । కథం ప్రపత్స్యతే సర్గస్తన్నః ప్రబ్రూహి పృచ్ఛతామ్ ।। ౪౧.
వికారాలు వెలువడని సమయంలో, అవ్యక్తం ఆత్మలో నిలిచినప్పుడు, బ్రహ్మ inactivityలో, పరమైక్యంతో లీనమైనప్పుడు, సృష్టి ఎలా జరుగుతుంది? దయచేసి మాకు చెప్పండి.
ఏవముక్తస్తతః సూతస్తదాసౌ లోమహర్షణః । వ్యాఖ్యాతుముపచక్రామ పునః సర్గప్రవర్త్తనమ్ ।। ౪౧.
అలా అడిగినప్పుడు, సూతుడు లోమహర్షణుడు మళ్లీ సృష్టి ప్రక్రియను వివరించటం ప్రారంభించాడు.
అహం వౌ వర్త్తయిష్యామి యథా సర్గః ప్రపత్స్యతే। పూర్వవత్స తు విజ్ఞేయః సమాసాత్తం నిబోధత ।। ౪౧.
నేను మళ్లీ సృష్టి ఎలా జరుగుతుందో చెప్పబోతున్నాను. అది ముందులా సంక్షిప్తంగా తెలుసుకోండి.
దృష్టం చైవానుమేయఞ్చ తర్కం వక్ష్యామి యుక్తితః। తస్మాద్వాచో నివర్త్తన్తే హ్యప్రాప్య మనసా సహ ।। ౪౧.
కనిపించేది, ఊహించేది, తర్కాన్ని కూడా నేను చెప్పబోతున్నాను. వాటి గురించి మాట్లాడటానికి మాటలు, మనస్సు కూడా చేరలేవు.
అవ్యక్తవత్ పరోక్షత్వాద్ఘ్రహణం తద్దురాసదమ్। వికారైః ప్రతిసందృష్టే గుణసామ్యే నివర్త్తతే ।। ౪౧.
అది అవ్యక్తంగా, దూరంగా ఉండటంతో గ్రహించడానికి కష్టం. గుణాలు సమంగా ఉన్నప్పుడు అది నిలిచిపోతుంది; వికారాల ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోవచ్చు.
ప్రధానం పురుషాణాఞ్చ సాధర్మ్మ్యేణైవ తిష్ఠతి। ధర్మ్మాధర్మ్మౌ ప్రలీయేతే అవ్యక్తౌ ప్రాణినాం సదా ।। ౪౧.
ప్రధానం, పురుషులు ఒకే విధంగా కలిసి ఉంటారు. ధర్మం, అధర్మం జీవులలో ఎప్పుడూ అవ్యక్తంలో లీనమైపోతాయి.
సత్త్వమాత్రాత్మకో ధర్మ్మో గుణసత్త్వే ప్రతిష్ఠితః। తమోమాత్రాత్మకోఽధర్మ్మో గుణే తమసి తిష్ఠతి ।। ౪౧.
ధర్మం అనేది స్వచ్ఛమైన సత్వగుణ స్వభావమై, సత్వగుణంలోనే నిలిచి ఉంటుంది. అధర్మం మాత్రం నిక్షిప్తమైన తమోగుణ స్వభావంతో, తమోగుణంలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
అవిభాగవతావేతౌ గుణసామ్యస్థితావుభౌ। సర్వకార్య్యే బుద్ధిపూర్వం ప్రధానస్య ప్రపత్స్యతే ।। ౪౧.
ఈ రెండూ విడిపోకుండా, గుణ సమతలో ఉంటాయి. ప్రతి కార్యంలో ముందుగా బుద్ధి ఉద్దేశం ప్రాధాన్యంగా ప్రాధాన్య పదార్థం నుండి ఉద్భవిస్తుంది.
అబుద్ధిపూర్వం క్షేత్రజ్ఞ అధిష్ఠాస్యతి తాన్ గుణాన్। ఏవం తానభిమానేన ప్రపత్స్యేత పురస్తదా ।। ౪౧.
బుద్ధి ముందుగా లేకపోయినా, క్షేత్రజ్ఞుడు ఆ గుణాలను నియంత్రిస్తాడు. అలా వాటిని తనవిగా భావించి ముందుకు సాగిపోతాడు.
యదా ప్రవర్త్తితవ్యన్తు క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్ద్వయోః। భోజ్యభోక్తృత్వసమ్బన్ధం ప్రపత్స్యేతే యుతావుభౌ ।। ౪౧.
క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు ఇద్దరి మధ్య కార్యం ప్రారంభించాల్సిన సమయం వచ్చినప్పుడు, ఇద్దరూ కలిసి అనుభవించేవాడు, అనుభవించబడేది అనే సంబంధంలోకి ప్రవేశిస్తారు.
తస్మాచ్ఛరణమవ్యక్తం సామ్యే స్థిత్వా గుణాత్మకాన్। క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం తచ్చ వైషమ్యం భజతే తు తత్ ।। ౪౧.
అందువల్ల, అవ్యక్తం ఆశ్రయం అవుతుంది; అది గుణ సమతలో నిలిచి ఉంటుంది. ఆ అవ్యక్తాన్ని క్షేత్రజ్ఞుడు నియంత్రించినపుడు, అది వైవిధ్యాన్ని పొందుతుంది.
తతః ప్రపత్స్యతే వ్యక్తం క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్ద్వయోః। క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం సత్త్వం వికారం జనయిష్యతి ।। ౪౧.
ఆ తరువాత, క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు ఇద్దరికీ వ్యక్తం ఉద్భవిస్తుంది. క్షేత్రజ్ఞుడు నియంత్రించే సత్వగుణం మార్పును కలిగిస్తుంది.
మహదాద్యం విశేషాన్తం చతుర్వింశగుణాత్మకమ్। క్షేత్రజ్ఞస్య ప్రధానస్య పురుషస్య ప్రపత్స్యతే ।। ౪౧.
మహత్తత్త్వం నుండి విశేషం వరకు, ఇరవై నాలుగు గుణాలతో కూడినదిగా, అది క్షేత్రజ్ఞుడు, ప్రధానం, పురుషుని నుండి ఉద్భవిస్తుంది.
బ్రహ్మాణ్డే ప్రథమః సోఽథ భవితా చేశ్వరః పునః। తతో జ్ఞేయస్య కృత్స్నస్య సర్వభూతపతిః శివః ।। ౪౧.
బ్రహ్మాండంలో మొదటగా ఆయన మళ్లీ ప్రభువుగా అవతరిస్తాడు. ఆ తరువాత, సమస్త భూతాలకు అధిపతిగా శివుడు, మొత్తం సర్వం అని తెలుసుకోవాలి.
ఈశ్వరః సర్వ్వముక్తానాం బ్రహ్మా బ్రహ్మమయో మహాన్। ఆది దేవః ప్రధానస్యానుగ్రహాయ ప్రవక్ష్యతే ।। ౪౧.
ముక్తులందరికీ ఈశ్వరుడు, బ్రహ్మా బ్రహ్మస్వరూపుడై మహత్తరుడవుతాడు. ఆ ఆదిదేవుడు ప్రధానానికి అనుగ్రహంగా ప్రకటించబడతాడు.
అనాద్యౌ స్వయముత్పన్నావుభౌ సూక్ష్మౌ తు తౌ స్మృతౌ । అనాదిసంయోగయుతౌ సర్వక్షేత్రజ్ఞమేవ చ ।। ౪౧.
ఈ ఇద్దరూ స్వయంగా జన్మించినవారు, ఆదిలేని వారు, సూక్ష్మమైన వారు అని గుర్తించబడతారు. ఆదిలేని సంయోగంతో, అన్ని క్షేత్రజ్ఞులను కలిగి ఉంటారు.