వాయుపురాణమ్

యస్మాత్క్షేత్రం విజానాతి తస్మాత్క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే। క్షేత్రప్రత్యయతో యస్మాత్క్షేత్రజ్ఞః శుభ ఉచ్యతే ।। ౪౦.

క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోగలిగినవాడే క్షేత్రజ్ఞుడు అని పిలవబడతాడు. క్షేత్ర జ్ఞానం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు శుభుడని అంటారు.

క్షేత్రజ్ఞః స్మర్య్యతే తస్మాత్క్షేత్రం తజ్జ్ఞైర్విభాష్యతే। క్షేత్రత్వప్రత్యయం దృష్టం క్షేత్రజ్ఞః ప్రత్యయీ సదా ।। ౪౦.

అందుకే ఆయనను క్షేత్రజ్ఞుడు అని గుర్తిస్తారు. క్షేత్రాన్ని తెలిసినవారు దాన్ని వివరించగలరు. క్షేత్రత్వాన్ని చూడగలిగినవాడు ఎప్పుడూ క్షేత్రజ్ఞుడే.

క్షయణాత్ కరణాచ్చైవ క్షతత్రాణాత్తథైవ చ। భోజ్యత్వాద్విషయత్వాచ్చ క్షేత్రం క్షేత్రవిదో విదుః ।। ౪౦.

క్షయం, కరణం, గాయపడటం, రక్షణ, అనుభవించదగినదిగా, విషయంగా ఉండటం వలన క్షేత్రాన్ని క్షేత్రజ్ఞులు అలా తెలుసుకుంటారు.

మహదాద్యం విశేషాన్తం సవైరూప్యం విలక్షణమ్। వికారలక్షణం తద్వై సాక్షరక్షరమేవ చ ।। ౪౦.

మహత్త్వం నుండి ప్రత్యేక లక్షణాల వరకు ఉన్నవన్నీ, వాటి తేడాలు, మార్పులు కలిగి ఉంటాయి. ఇవన్నీ నశించేవి, నశించని వాటిగా చెప్పబడతాయి.

తమేవ చ వికారన్తు యస్మాద్వై క్షరతే పునః। తస్మాచ్చ కారణాచ్చైవ క్షరమిత్యభిధీయతే ।। ౪౦.

ఆ మార్పు మళ్లీ క్షయమవుతుంది కాబట్టి దాన్ని నశించేది అంటారు. దానికి కారణం కూడా అదే, అందుకే దాన్ని నశించేది అని పిలుస్తారు.

సుఖదుఃఖమోహభావా భోజ్యమిత్యభిధీయతే। అచేతత్వాద్ధి విషయస్తద్ధి ధర్మ్మవిభుః స్మృతః ।। ౪౦.

సుఖం, దుఃఖం, మాయా భావాలు అనుభవించేవిగా పిలవబడతాయి. అవి చైతన్యం లేనివి కనుక, వాటిని గుణాలతో నిండినవిగా భావిస్తారు.

న క్షీయతే న క్షరతి వికారప్రసృతన్తు తత్। అక్షరం తేన చాప్యుక్తమక్షీణత్వాత్తథైవ చ ।। ౪౦.

ఏది నశించదు, క్షయించదు, అయినా దానినుండి మార్పు వస్తుందో, దానిని నశించనిది అంటారు. అది ఎప్పుడూ తగ్గదు కాబట్టి అలా అంటారు.

యస్మాత్పుర్య్యనుశేతే చ తస్మాత్పురుష ఉచ్యతే। పురప్రత్యయికో యస్మాత్పూరుషేత్యభిధీయతే ।। ౪౦.

శరీరరూపమైన పురిలో నివసించేది కనుక దాన్ని పురుషుడు అంటారు. పురిలో ఉండే వాడిగా కూడా పురుషుడు అని పిలుస్తారు.

పురుషం కథయస్వాథ కథన్తజ్జ్ఞైర్విభాష్యతే। శుద్ధో నిరఞ్జనాభాసో జ్ఞానాజ్ఞానవివర్జితః ।। ౪౦.

పురుషుడిని వివరించు. జ్ఞానులు దానిని ఎలా చెబుతారు? అది పవిత్రమైనది, మచ్చలేని స్వరూపం, గుణరహితంగా కనిపించేది, జ్ఞానమూ అజ్ఞానమూ లేనిది.

అస్తి నాస్తీతి సోఽన్యో వా బద్ధో ముక్తో గతః స్థితః। నైర్హేతికాన్తనిర్ద్దేశ్యసూక్తస్తస్మిన్న విద్యతే ।। ౪౦.

అది ఉంది, లేదు, వేరేది, బంధనంలో ఉంది, విముక్తి పొందింది, పోయింది, స్థిరంగా ఉంది అనే చివరి నిర్వచనాలు దానిలో లేవు.

శుద్ధత్వాన్న తు దేశ్యో వై దృష్టత్వాత్సమదర్శనః। ఆత్మప్రత్యయకారీ సారనూనఞ్చాపి హేతుకమ్। భావగ్రాహ్యమనుమాన్యం చిన్తయన్న ప్రముహ్యతే ।। ౪౦.

పవిత్రత వల్ల అది చూపించదగినది కాదు. చూస్తున్నందున అది సాధారణంగా గ్రహించదగినది కాదు. అది స్వయంగా తెలుస్తుంది, అసలు లోపం లేకుండా ఉంటుంది, కారణం లేనిది. దాని స్వరూపాన్ని ఊహించి తెలుసుకుంటే, మనసు మాయలో పడదు.

యదా పశ్యతి జ్ఞాతారం శాన్తార్థం దర్శనాత్మకమ్। దృశ్యాదృశ్యేషు నిర్ద్దేశ్యం తదా తదుద్ధరం వరమ్ ।। ౪౦.

శాంతమైన స్వరూపం, దర్శనమయమైన జ్ఞాతను ఎవరైనా చూస్తే, కనిపించేదీ కానిదీ దాటి ఉన్నదాన్ని తెలుసుకుంటే, అప్పుడు ఆ పరమ మోక్షం లభిస్తుంది.

ఏవం జ్ఞాత్వా స విజ్ఞాతా తతః శాన్తిం నియచ్ఛతి। కార్య్యే చ కారణే చైవ బుద్ధ్యాదౌ భౌతికే తదా ।। ౪౦.

ఇలా తెలుసుకున్నవాడు శాంతిని పొందుతాడు. ఫలితంలోనూ, కారణంలోనూ, బుద్ధి మొదలైన భౌతిక అంశాల్లోనూ అప్పుడు శాంతి కలుగుతుంది.

సంప్రయుక్తో వియుక్తో వా జీవతో వా మృతస్య చ। విజ్ఞాతా న చ దృశ్యేత పృథక్త్వేనేహ సర్వ్వశః ।। ౪౦.

కలిసివున్నా, విడిపోయినా, బ్రతికినా, చనిపోయినా, ఆ జ్ఞాత ఎప్పుడూ పూర్తిగా వేరుగా కనిపించదు.

స్వేనాత్మానం తమాత్మానం కారణాత్మా నియచ్ఛతి। ప్రకృతౌ కారణే చైవ స్వాత్మన్యేవోపతిష్ఠతి ।। ౪౦.

తన స్వంత ఆత్మతో ఆ కారణాత్మ తనను తాను నియంత్రిస్తుంది. ప్రకృతిలోనూ, కారణంలోనూ, తనలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.

అస్తి నాస్తీతి సోఽన్యో వా ఇహాముత్రేతి వా పునః। ఏకత్వం వా పృథక్త్వం వా క్షేత్రజ్ఞపురుషేతి వా ।। ౪౦.

అది ఉంది, లేదు, వేరేది, ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ, ఒకటిగా లేదా వేర్వేరు రూపాల్లోనూ, క్షేత్రజ్ఞుడిగా లేదా పురుషుడిగా ఉన్నా కూడా.

ఆత్మవాన్ స నిరాత్మా వా చేతనోఽచేతనోఽపి వా। కర్త్తా వా సోఽప్యకర్త్తా వా భోక్తా వా భోజ్యమేవ వా ।। ౪౦.

ఆత్మ కలిగినవాడైనా, ఆత్మ లేనివాడైనా, చైతన్యవంతుడైనా, చైతన్యం లేనివాడైనా, కర్త అయినా, కర్త కాదైనా, అనుభవించేవాడైనా, అనుభవించదగినదైనా.

యజ్జ్ఞాత్వా న నివర్త్తన్తే క్షేత్రజ్ఞే తు నిరఞ్జనే। అవాచ్యం తదనాఖ్యానాదగ్రాహ్యత్వాదహేతుని ।। ౪౦.

దాన్ని తెలుసుకున్నవారు తిరిగి జన్మించరు. ఆ మచ్చలేని క్షేత్రజ్ఞుని గురించి చెప్పలేం, అది చెప్పదగినది కాదు, గ్రహించదగినది కాదు, కారణం లేనిది.

అప్రతర్క్యమచిన్త్యత్వాదవాప్యత్వాచ్చ సర్వశః। నాభిలిమ్పతి తత్తత్త్వం సమ్ప్రాప్య మనసా సహ ।। ౪౦.

అది తర్కించదగినది కాదు, ఆలోచించదగినది కాదు, పూర్తిగా అందుకోలేనిది. మనసుతో కలసి దాన్ని చేరినవాడు, ఆ సత్యాన్ని పొందినవాడు, మళ్లీ కలుషితుడవడు కాదు.

క్షేత్రేజ్ఞే నిర్గుణే శుద్ధే శాన్తే క్షీణే నిరఞ్జనే। వ్యపే(యే)తసుఖదుఃఖే చ నిరుద్ధే శాన్తిమాగతే ।। ౪౦.

క్షేత్రజ్ఞుడు గుణరహితుడు, పవిత్రుడు, శాంతుడు, క్షీణించిపోయినవాడు, మచ్చలేనివాడు, సుఖదుఃఖాలను దాటి, నియమించబడినవాడు, శాంతిలో స్థిరమైనవాడు.

నిరాత్మకే పునస్తస్మిన్వాచ్యావాచ్యో న విద్యతే। ఏతౌ సంహారవిస్తారౌ వ్యక్తావ్యక్తౌ తతః పునః ।। ౪౦.

ఆత్మ లేనిదానిలో చెప్పదగినదీ, చెప్పలేనిదీ ఉండవు. ఆ రెండు—లయమూ, విస్తారమూ, వ్యక్తమూ, అవ్యక్తమూ—అదే నుండి మళ్లీ ఉద్భవిస్తాయి.

సృజతే గ్రసతే చైవ గ్రస్తః పర్యవతిష్ఠతే। క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం సర్వం పునః సర్వం ప్రవర్త్తతే ।। ౪౦.

ఇది సృష్టిస్తుంది, మింగేస్తుంది, మింగబడిన తర్వాత కూడా నిలిచి ఉంటుంది. అన్నీ క్షేత్రజ్ఞుని ఆధీనంలో ఉంటాయి. మళ్లీ అన్నీ తిరిగి ప్రారంభమవుతాయి.

అధిష్ఠానప్రవృత్తేన తస్య తే బుద్ధిపూర్వకమ్। సాధర్మ్యవైధర్మ్యకృతసంయోగో విధితస్తయోః। అనాదిమాన్ స సంయోగో మహాపురుషజః స్మృతః ।। ౪౦.

ఆ పరిపాలన వల్ల, బుద్ధి సహాయంతో, సమానతా-వ్యతిరేకతల కలయిక నియమానుసారం ఏర్పడుతుంది. ఆ కలయికకు ఆది లేదు, అది మహాపురుషుని వల్ల కలుగుతుంది అని చెబుతారు.

యావచ్చ సర్గప్రతిసర్గకాలస్తావచ్చ తిష్ఠతి సుసన్నిరుధ్య। పూర్వం హితవ్యే తదబుద్ధిపూర్వం ప్రవర్త్తతే తత్పురుషార్థమేవ ।। ౪౦.

సృష్టి, లయకాలం ఉన్నంతవరకు అది బాగా నియంత్రించబడి ఉంటుంది. ముందుగా విడిపోవాల్సినప్పుడు, అది బుద్ధి లేకుండా, ఆ పురుషుని కోసమే కార్యం చేస్తుంది.

ఏషా నిసర్గప్రతిసర్గపూర్వం ప్రధానికీ చేశ్వరకారితా చ। అనాద్యనన్తా హ్యభిమానపూర్వకం విత్రాసయన్తీ జగదభ్యుపైతి ।। ౪౦.

స్వాభావిక, ప్రత్యభావ సృష్టికి ముందు ఉన్నది ఇది. ఇది ప్రధానం, ఈశ్వరుని చర్య కూడా. దీనికి ఆది లేదు, అంతం లేదు. అహంకారం వల్ల పుట్టి, ప్రపంచాన్ని భయపెట్టి, ఆక్రమిస్తుంది.

ఇత్యేష ప్రాకృతః సర్గస్తృతీయో హేతులక్షణః। ఉక్తో హ్యస్మింస్తదాత్యన్తం కవిభిస్తత్ప్రముచ్యతే ।। ౪౦.

ఇలా కారణ స్వభావం గల ఈ మూడవ ప్రకృతిసృష్టి వివరించబడింది. ఇందులో, కవులు అది చివరికి విడిపోతుందని చెబుతారు.

ఇత్యేష ప్రతిసర్గోవస్త్రివిధః కీర్త్తితో మయా ౪౦.

ఇలా మూడు విధాలుగా జరిగే ప్రత్యభావాన్ని నేను వివరించాను.

సూత సుమహదాఖ్యానం భవతా పరికీర్తితమ్। ప్రజానాం మనుభిః సార్ద్ధం దేవానామృషిభిః సహ ।। ౪౧.

సూతా! మీరు ప్రజల కోసం మనువులతో, దేవతలు, ఋషులతో కలిసి గొప్ప కథను వివరించారు.

పితృగన్ధర్వభూతానాం పిశాచోరగరక్షసామ్। దైత్యానాం దానవానాం చ యక్షాణామేవ పక్షిణామ్ ।। ౪౧.

పితృదేవతలు, గంధర్వులు, భూతాలు, పిశాచులు, నాగులు, రాక్షసులు, దైత్యులు, దానవులు, యక్షులు, పక్షులు — వీరి సంగతులు కూడా చెప్పారు.