వాయుపురాణమ్

స చాయం సర్వభూతానాం ప్రాణస్థానేష్వవస్థితః। సమాసాత్సంవృతే జ్ఞానే సంవృతేషు చ కర్మ్మసు ।। ౪౦.

ఇది అన్ని జీవులలో ప్రాణ స్థానాల్లో ఉండే తత్వమే. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, జ్ఞానం అడ్డుపడితే, కర్మలు కూడా అడ్డుపడతాయి.

స జీవోఽనభ్యధిష్టానః కర్మ్మభిః స్వైః పురాకృతైః। అష్టాఙ్గప్రాణవృత్తీర్వై స విచ్యావయతే పునః ।। ౪౦.

ఆ జీవుడు ఇకపై ఆధారం లేకుండా, తన గత కర్మల వల్ల మళ్లీ ఎనిమిది విధాలైన ప్రాణవృత్తులను కదిలిస్తాడు.

శరీరం ప్రజహంసో వై నిరుచ్ఛ్వాసస్తతో భవేత్। ఏవం ప్రాణైః పరిత్యక్తో మృత ఇత్యభిధీయతే ।। ౪౦.

శరీరధారి శరీరాన్ని విడిచిపోతే, ఊపిరి పోతుంది. ఇలా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టినప్పుడు, అతడిని మృతుడు అంటారు.

యథేహ లోకే ఖద్యోతం నీయమానమితస్తతః । రఞ్జనం తద్వధే యత్తు నేతా నేతా న విద్యతే ।। ౪౦.

ఈ లోకంలో ఒక జ్యోతిర్పురుగు ఇక్కడ అక్కడ నడిపించబడినట్టు, రంగు విషయంలో కూడా నాయకుడు లేదా మార్గదర్శకుడు ఎవ్వరూ ఉండరు.

తృష్ణాక్షయస్తృతీయస్తు వ్యాఖ్యాతం మోక్షలక్షణమ్। శబ్దాద్యే విషయే దోషవిషయే పఞ్చలక్షణే ।। ౪౦.

తృష్ణా నశించడమే మూడవ విముక్తి లక్షణంగా వివరించబడింది. శబ్దాది ఐదు విషయాలలో దోషాలు ఉన్నాయని చెప్పబడింది.

అప్రద్వేషోఽనభిష్వఙ్గః ప్రీతితాపవివర్జనమ్ । వైరాగ్యకారణం హ్యేతే ప్రకృతీనాం లయస్య చ ।। ౪౦.

ద్వేషం లేకపోవడం, ఆసక్తి లేకపోవడం, ఆనందం బాధలు రెండింటినీ దూరంగా ఉంచడం — ఇవే విరక్తికి, ప్రకృతుల లయానికి కారణాలు.

అష్టౌ ప్రకృతయో జ్ఞేయాః పూర్వోక్తా వై యథాక్రమమ్। అవ్యక్తాద్యస్తు విజ్ఞేయా భూతాన్తాః ప్రకృతేర్లయాః ।। ౪౦.

ఎనిమిది ప్రకృతులు ఉన్నాయని ముందే చెప్పినట్టు తెలుసుకోవాలి. అవి అవ్యక్తం మొదలుకొని భూతాల వరకు ఉంటాయి. వాటి లయం ప్రకృతుల అంతమని గ్రహించాలి.

వర్ణాశ్రమాచారయుక్తాః శిష్టాః శాస్త్రావిరోధినః। వర్ణాశ్రమాణాం ధర్మ్మోఽయం దేవస్థానేషు కారణమ్ ।। ౪౦.

వర్ణాశ్రమాచారంలో నిబద్ధులై, శాస్త్ర విరుద్ధంగా లేని వారు — వీరే వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని పాటించేవారు. దేవతల స్థానాల్లో వీరి ఉనికి దీనికే కారణం.

బ్రహ్మాదీని పిశాచాన్తాన్యష్టౌ స్థానాని దేవతా। ఐశ్వర్య్యమణిమాద్యం హి కారణం హ్యష్టలక్షణమ్ ।। ౪౦.

బ్రహ్మ మొదలుకొని పిశాచుల వరకు ఎనిమిది దేవతా స్థానాలు ఉన్నాయి. ఐశ్వర్యం, అనిమాది శక్తులు — ఇవే ఎనిమిది లక్షణాలతో కూడిన కారణాలు.

నిమిత్తమప్రతీఘాత ఇష్టే శబ్దాదిలక్షణే। అష్టావేతాని రూపాణి ప్రాకృతాని యథాక్రమమ్ ।। ౪౦.

ఇష్టమైన శబ్దాది లక్షణాల్లో కారణం ఎటువంటి అడ్డంకీ లేకుండా పనిచేస్తుంది. ఈ ఎనిమిది రూపాలు తత్క్రమంగా సహజంగా ఉంటాయి.

క్షేత్రజ్ఞేష్వనుసజ్యన్తే గణమాత్రాత్మకాని తు। ప్రావృట్‌కాలే పృథక్త్వేన పశ్యన్తీహ న చక్షుషా ।। ౪౦.

క్షేత్రజ్ఞులలో ఈ సమూహ స్వభావాలు కలిసిపోతాయి. వర్షకాలంలో ఇవి కంటికి వేరుగా కనిపించవు.

పశ్యన్త్యేవంవిధం సిద్ధా జీవం దివ్యేన చక్షుషా। శ్వావితి శ్వానపానశ్చ యోనీః ప్రవిశతస్తథా ।। ౪౦.

కాని సిద్ధులు మాత్రం దివ్య దృష్టితో అలాంటి జీవిని చూస్తారు. అలాగే, శునకం లేదా శునకపానుడిగా వివిధ యోనుల్లో ప్రవేశిస్తారు.

తిర్య్యగూర్ద్ధ్వమధస్తాచ్చ ధావతోఽపి యథాక్రమమ్। జీవప్రాణాస్తథా లిఙ్గం కారణఞ్చ చతుష్టయమ్ ।।. ౪౦.

పక్కకు, పైకి, కిందకి ఇలా అన్ని దిశల్లో జీవప్రాణాలు, లింగశరీరం, నాలుగు కారణాలు క్రమంగా సంచరిస్తాయి.

పర్య్యాయవాచకైః శబ్దైరేకార్థైః సోఽభిలిఖ్యతే। వ్యక్తావ్యక్తే ప్రమాణోఽయం స వై రూపం తు కృత్స్నశః ।। ౪౦.

ఒకే అర్థాన్ని సూచించే పర్యాయ పదాలతో ఆయనను వర్ణిస్తారు. వ్యక్త, అవ్యక్త రూపాల్లో ఇదే ప్రమాణం, ఇదే సంపూర్ణ స్వరూపం.

అవ్యక్తాన్త గృహీతం చ క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితఞ్చ యత్ । ఏవం జ్ఞాత్వా శుచిర్భూత్త్వా జ్ఞానాద్వై విప్రముచ్యతే ।। ౪౦.

అవ్యక్తం వరకు గ్రహించి, క్షేత్రజ్ఞుని ఆధీనంలో ఉన్నదాన్ని తెలుసుకొని, పవిత్రుడై, జ్ఞానంతో ఉన్నవాడే నిజంగా జ్ఞాని అని పిలవబడతాడు.

నష్టఞ్చైవ యథా తత్త్వం తత్త్వానాం తత్త్వదర్శనమ్। యథేష్టం పరినిర్య్యాతి భిన్నే దేహే సునిర్వృతే ।। ౪౦.

సత్యం పోయినప్పుడు, తత్త్వాలను యథార్థంగా చూడగలిగితే, శరీరం విరిగినపుడు, మనిషి తన ఇష్టానుసారం పూర్తిగా వెళ్ళిపోతాడు.

భిద్యతే కరణఞ్చాపి హ్యవ్యక్తాజ్ఞానినస్తతః। ముక్తో గుణశరీరేణ ప్రాణాద్యేన తు సర్వశః ।। ౪౦.

అవ్యక్తాన్ని తెలియని వారికి కరణం కూడా నశిస్తుంది. కానీ విముక్తుడు గుణశరీరం, ప్రాణాది అన్నిటినుంచి పూర్తిగా విముక్తుడవుతాడు.

నాన్యచ్ఛరీరమాదత్తే దగ్ధే బీజే యథాఙ్కురః। జీవికః సర్వసంసారాద్బీజశారీరమానసః ।। ౪౦.

బీజం కాలిపోయినప్పుడు మొక్క మొలకెత్తదు కదా! అలాగే జీవుడు ఇంకొక శరీరం తీసుకోడు. బీజశరీరమైన మనస్సుతో ఉన్నవాడు అన్ని సంసారాలనుండి విముక్తుడవుతాడు.

జ్ఞానాచ్చతుర్ద్దశాచ్ఛుద్ధః ప్రకృతిం సోఽనువర్త్తతే। ప్రకృతిం సత్యమిత్యాహు ర్వికారోఽనృతముచ్యతే ।। ౪౦.

పద్నాలుగు జ్ఞానాల వల్ల శుద్ధుడై, ప్రకృతిని అనుసరిస్తాడు. ప్రకృతే సత్యం, మార్పు అనేది అసత్యమని వారు అంటారు.

తత్సద్భావోఽనృతం జ్ఞేయం సద్భావః సత్యముచ్యతే। అనామరూపక్షేత్రజ్ఞనామరూపం ప్రచక్షతే ।। ౪౦.

ఆ మార్పు ఉన్నదాన్ని అసత్యంగా తెలుసుకోవాలి. నిజమైన ఉన్నదాన్ని సత్యంగా అంటారు. క్షేత్రజ్ఞుడు పేరు, రూపం లేనివాడిగా చెప్పబడతాడు.

యస్మాత్క్షేత్రం విజానాతి తస్మాత్క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే। క్షేత్రప్రత్యయతో యస్మాత్క్షేత్రజ్ఞః శుభ ఉచ్యతే ।। ౪౦.

క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోగలిగినవాడే క్షేత్రజ్ఞుడు అని పిలవబడతాడు. క్షేత్ర జ్ఞానం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు శుభుడని అంటారు.

క్షేత్రజ్ఞః స్మర్య్యతే తస్మాత్క్షేత్రం తజ్జ్ఞైర్విభాష్యతే। క్షేత్రత్వప్రత్యయం దృష్టం క్షేత్రజ్ఞః ప్రత్యయీ సదా ।। ౪౦.

అందుకే ఆయనను క్షేత్రజ్ఞుడు అని గుర్తిస్తారు. క్షేత్రాన్ని తెలిసినవారు దాన్ని వివరించగలరు. క్షేత్రత్వాన్ని చూడగలిగినవాడు ఎప్పుడూ క్షేత్రజ్ఞుడే.

క్షయణాత్ కరణాచ్చైవ క్షతత్రాణాత్తథైవ చ। భోజ్యత్వాద్విషయత్వాచ్చ క్షేత్రం క్షేత్రవిదో విదుః ।। ౪౦.

క్షయం, కరణం, గాయపడటం, రక్షణ, అనుభవించదగినదిగా, విషయంగా ఉండటం వలన క్షేత్రాన్ని క్షేత్రజ్ఞులు అలా తెలుసుకుంటారు.

మహదాద్యం విశేషాన్తం సవైరూప్యం విలక్షణమ్। వికారలక్షణం తద్వై సాక్షరక్షరమేవ చ ।। ౪౦.

మహత్త్వం నుండి ప్రత్యేక లక్షణాల వరకు ఉన్నవన్నీ, వాటి తేడాలు, మార్పులు కలిగి ఉంటాయి. ఇవన్నీ నశించేవి, నశించని వాటిగా చెప్పబడతాయి.

తమేవ చ వికారన్తు యస్మాద్వై క్షరతే పునః। తస్మాచ్చ కారణాచ్చైవ క్షరమిత్యభిధీయతే ।। ౪౦.

ఆ మార్పు మళ్లీ క్షయమవుతుంది కాబట్టి దాన్ని నశించేది అంటారు. దానికి కారణం కూడా అదే, అందుకే దాన్ని నశించేది అని పిలుస్తారు.

సుఖదుఃఖమోహభావా భోజ్యమిత్యభిధీయతే। అచేతత్వాద్ధి విషయస్తద్ధి ధర్మ్మవిభుః స్మృతః ।। ౪౦.

సుఖం, దుఃఖం, మాయా భావాలు అనుభవించేవిగా పిలవబడతాయి. అవి చైతన్యం లేనివి కనుక, వాటిని గుణాలతో నిండినవిగా భావిస్తారు.

న క్షీయతే న క్షరతి వికారప్రసృతన్తు తత్। అక్షరం తేన చాప్యుక్తమక్షీణత్వాత్తథైవ చ ।। ౪౦.

ఏది నశించదు, క్షయించదు, అయినా దానినుండి మార్పు వస్తుందో, దానిని నశించనిది అంటారు. అది ఎప్పుడూ తగ్గదు కాబట్టి అలా అంటారు.

యస్మాత్పుర్య్యనుశేతే చ తస్మాత్పురుష ఉచ్యతే। పురప్రత్యయికో యస్మాత్పూరుషేత్యభిధీయతే ।। ౪౦.

శరీరరూపమైన పురిలో నివసించేది కనుక దాన్ని పురుషుడు అంటారు. పురిలో ఉండే వాడిగా కూడా పురుషుడు అని పిలుస్తారు.

పురుషం కథయస్వాథ కథన్తజ్జ్ఞైర్విభాష్యతే। శుద్ధో నిరఞ్జనాభాసో జ్ఞానాజ్ఞానవివర్జితః ।। ౪౦.

పురుషుడిని వివరించు. జ్ఞానులు దానిని ఎలా చెబుతారు? అది పవిత్రమైనది, మచ్చలేని స్వరూపం, గుణరహితంగా కనిపించేది, జ్ఞానమూ అజ్ఞానమూ లేనిది.