వాయుపురాణమ్

యత్తైజసం చావరణమాకాశం గ్రసతే తు తత్। యద్వాయవ్యం చావరణమాకాశం గ్రసతే తు తత్ ।। ౪౦.

అగ్నికి సంబంధించిన ఆవరణం ఆకాశంలో లయమవుతుంది; గాలికి సంబంధించిన ఆవరణం కూడా ఆకాశంలో లయమవుతుంది.

ఆకాశావరణం యచ్చ భూతాదిర్గ్రసతే తు తత్। భూతాదిం గ్రసతే చాపి మహాన్వై బుద్ధి లక్షణః ।। ౪౦.

ఆకాశానికి సంబంధించిన ఆవరణం భూతాదిలో లయమవుతుంది; భూతాది కూడా మహత్త్వంలో, అంటే బుద్ధిలో లయమవుతుంది.

మహాన్తం గ్రసతేఽవ్యక్తం గుణసామ్యం తతః పరమ్। ఏతౌ సంహారవిస్తారౌ బ్రహ్మావ్యక్తౌ తతః పునః ।। ౪౦.

మహత్త్వం, అంటే బుద్ధి, అవ్యక్తంలో, అంటే గుణాల సమస్థితిలో లయమవుతుంది. ఈ రెండూ—బ్రహ్మ, అవ్యక్తం—ప్రళయానికి పరిమితి.

సృజతే గ్రసతే చైవ వికారాన్సర్గసంయమే। సంహారకార్యకరణాః సంసిద్ధా జ్ఞానినస్తు యే ।। ౪౦.

సృష్టి, లయ సమయంలో, ఆయన అన్ని మార్పులను సృష్టించి, లయముచేస్తాడు. ప్రళయ కార్యాలను పూర్తిగా తెలుసుకున్నవారు జ్ఞానులు అని పిలవబడతారు.

గత్వా జవఞ్జవీభావే స్థానేష్వేషు ప్రసంయమాన్। ప్రత్యాహారే వియుజ్యన్తే క్షేత్రజ్ఞాః కరణైః పునః ।। ౪౦.

వేగంగా ఉండే స్థితిని చేరుకుని, ప్రతి ఒక్కటి తన స్థానంలో నిలిచి, ప్రళయ సమయంలో క్షేత్రజ్ఞులు తమ ఇంద్రియాల నుండి వేరుపడతారు.

అవ్యక్తం క్షేత్రమిత్యాహుర్బ్రహ్మ క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే। సాధర్మ్యవైధర్మ్మకృతసంయోగోఽనాదిమాంస్తయోః ।। ౪౦.

అవ్యక్తాన్ని క్షేత్రం అని, బ్రహ్మను క్షేత్రజ్ఞుడు అని అంటారు. వీరిద్దరి కలయిక, సారూప్యం, విభిన్నత వల్ల, ఆదిమైనదిగా ఉంటుంది.

ఏవం సర్గేషు విజ్ఞేయం క్షేత్రజ్ఞేష్విహ బ్రాహ్మణాః । బ్రహ్మవిచ్చైవ విజ్ఞేయః క్షేత్రజ్ఞానాత్పృథక్పృథక్ ।। ౪౦.

ఇలా, సృష్టుల్లో, బ్రాహ్మణులారా, క్షేత్రజ్ఞులలో బ్రహ్మను ప్రతి ఒక్క క్షేత్రజ్ఞుని నుండి వేరుగా తెలుసుకోవాలి.

విషయావిషయత్వఞ్చ క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః స్మృతమ్। బ్రహ్మా తు విషయో జ్ఞేయోఽవిషయః క్షేత్రముచ్యతే ।। ౪౦.

క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని విషయంలో, విషయం, అవిషయం అనే తేడా ఉంది. బ్రహ్మ తెలుసుకోవాల్సిన విషయం, క్షేత్రం మాత్రం విషయం కాదు అని చెబుతారు.

క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞార్థం ప్రచక్షతే। బహుత్వాచ్చ శరీరాణాం శరీరీ బహుధా స్మృతః ।। ౪౦.

క్షేత్రజ్ఞుడు ఆధిపత్యం వహించే క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని కోసమే ఉంది అని అంటారు. శరీరాల విభిన్నత వల్ల, ఆత్మను అనేక విధాలుగా గుర్తిస్తారు.

అవ్యూహా శఙ్కరాచ్చైవ జ్యోతిర్వచ్చ వ్యవస్థితః। యస్మాత్ప్రతిశరీరం హి సుఖదుఃఖోపలబ్ధితా। తస్మాత్పురుషనానాత్వం విజ్ఞేయం తు విజానతా ।। ౪౦.

శంకరుని నుండి వేరుపడకుండా, వెలుగులా స్థిరంగా ఉండి, ప్రతి శరీరంలో సుఖదుఃఖ అనుభవం ఉండే కారణంగా, వివేకం ఉన్నవారు పురుషుల భేదాన్ని తెలుసుకోవాలి.

యదా ప్రవర్త్తతే చైషాం భేదానాం చైవ సంయమాః। స్వభావకారితాః సర్వే కాలేన మహతా తదా ।। ౪౦.

ఈ భేదాల క్రియలు జరిగేటప్పుడు, అవన్నీ స్వభావప్రకారం, ఆ సమయంలో మహాకాలుని ప్రభావంతో జరుగుతాయి.

నివర్త్తతే తదా తస్య స్థితిరాగః స్వయమ్భువః। సహసా యోజ్యకైః సర్వైర్బ్రహ్మలోక నివాసిభిః ।। ౪౦.

అప్పుడు స్వయంభువుని జీవనంపై ఉన్న ఆసక్తి, బ్రహ్మలోక నివాసులందరి ప్రయత్నంతో, ఒక్కసారిగా పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.

వినివృత్తే తదా రాగే స్థితావాత్మనివాసినామ్। తత్కాలవాసినాం తేషాం తదా తద్దోషదర్శినామ్ ।। ౪౦.

ఆ ఆసక్తి పోయిన తర్వాత, అక్కడ ఆత్మలో నివసించే వారి స్థిరత, ఆ సమయంలో అక్కడ ఉన్నవారి స్థిరత, అలాగే ఆ లోపాన్ని గ్రహించిన వారి స్థిరత కూడా పోతుంది.

ఉత్పద్యతేఽథ వైరాగ్యమాత్మవాద ప్రణాశనమ్। భోజ్యభోక్తృత్వనానాత్వే తేషాం తద్భవదర్శినామ్ ।। ౪౦.

అప్పుడు విరక్తి కలుగుతుంది, అది ఆత్మవాదాన్ని నాశనం చేస్తుంది. అనుభవించే వారు, అనుభవించబడే వస్తువుల వేర్వేరు భావాన్ని చూసే వారికి, ఆ భావన కూడా అంతమవుతుంది.

పృథగ్జ్ఞానేన క్షేత్రజ్ఞాస్తతస్తే బ్రహ్మలౌకికాః। ప్రకృతౌ కరణా నీతాః సర్వే నానాప్రదర్శినః ।। ౪౦.

ప్రత్యేకమైన జ్ఞానంతో, బ్రహ్మలోకానికి చెందిన క్షేత్రజ్ఞులు, తమ ఇంద్రియాలతో సహా, ప్రకృతిలోకి నడిపించబడతారు. వారు అనేక రూపాలను చూపుతారు.

స్వాత్మన్యేవావతిష్ఠన్తే ప్రశాన్తా దర్శనాత్మకాః। శుద్ధా నిరఞ్జనాః సర్వే చేతనాచేతనాస్తథా ।। ౪౦.

వారు తమ స్వయంఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉంటారు, శాంతంగా, దర్శనస్వరూపులై ఉంటారు. అందరూ పవిత్రులు, మచ్చలేని వారు, చైతన్యమున్నవారు, చైతన్యం లేనివారు కూడా అలాగే ఉంటారు.

తత్రైవ పరినిర్వాణాః స్మృతా నాగామినస్తు తే। నిర్గుణత్వానిరాత్మానః ప్రకృత్యన్తే వ్యతిక్రమాత్ ।। ౪౦.

అక్కడే వారు పరిపూర్ణ విముక్తులను గా భావించబడతారు, ఇక మళ్లీ జన్మించరు. వారు గుణరహితులు, ఆత్మరహితులు, ప్రకృతిలో లీనమైపోతారు.

ఇత్యేవం ప్రాకృతః ప్రోక్తః ప్రతిసర్గః స్వయమ్భువః। భిద్యన్తే సర్వభూతానాం కరణాని ప్రసంయమే ।। ౪౦.

ఇలా స్వయంభువుని ప్రాథమిక లయాన్ని వివరించాం. అన్ని జీవుల ఇంద్రియాలు నియమంలో లయమవుతాయి.

ఇత్యేష సంయమశ్చైవ తత్త్వానాం కరణైః సహ। తత్త్వప్రసంయమో హ్యేష స్మృతో హ్యావర్త్తకో ద్విజాః ।। ౪౦.

ఇదే తత్వాలూ, వాటి ఇంద్రియాలతో కలిపి సంయమనం. ఈ తత్వాల సంయమనం తిరిగి తిరిగి జరిగే లయంగా, ద్విజులారా, గుర్తించబడుతుంది.

సూత ఉవాచ।। ధర్మాధర్మౌ తపో జ్ఞానం శుభే సత్యానృతే తథా। ఊర్ద్ధ్వ భావో హ్యధోభావో సుఖదుఃఖే ప్రియాప్రియే ।। ౪౦.

సూతుడు చెప్పాడు: ధర్మం, అధర్మం, తపస్సు, జ్ఞానం, మేలూ చెడూ, సత్యం, అసత్యం, పైకి పోవడం, కిందికి పోవడం, సుఖం, దుఃఖం, ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి—

సర్వమేతత్ప్రయాతస్య గుణమాత్రాత్మకం స్మృతమ్। నిరిన్ద్రియాణాం చ తదా జ్ఞానినాం యచ్ఛుభాశుభమ్ ।। ౪౦.

ఇవి అన్నీ, ఈ లోకాన్ని విడిచిపోయినవారికి, కేవలం గుణాల స్వరూపంగా భావించబడతాయి. ఇంద్రియాలు లేని జ్ఞానులకు, మేలైనా చెడైనా అదే విధంగా ఉంటుంది.

ప్రకృత్యాం చైవ తత్సర్వం పుణ్యం పాపం ప్రతిష్ఠతి। యోన్యవస్థా స్వభావే చ దేహినాం తు నిషిచ్యతే ।। ౪౦.

అవి అన్నీ, పుణ్యమూ పాపమూ సహా, ప్రకృతిలో నిలిచి ఉంటాయి. గర్భస్థితి, స్వభావాన్ని బట్టి, అవి జీవులకు కేటాయించబడతాయి.

జన్తూనాం పాపపుణ్యన్తు ప్రకృతౌ యత్ప్రతిష్ఠితమ్ । అవ్యక్త స్థాని తాన్యేవ పుణ్యపాపాని జన్తవః। యే జయన్తి పునర్దేహే దేహాన్యత్వే తథైవ చ ।। ౪౦.

జంతువుల పుణ్యపాపాలు, ప్రకృతిలో స్థిరంగా ఉంటాయి. అవి అవ్యక్త స్థితిలో నిలిచి ఉంటాయి. అవే పుణ్యపాపాలు, మళ్లీ కొత్త శరీరంలో జన్మించే జీవులకు కలుగుతాయి.

ధర్మాధర్మౌ తు జన్తూనాం గుణమాత్రాత్మకావుభౌ । కరణైః స్వైః ప్రచీయేతే కాయత్వేనేహ జన్తుభిః ।। ౪౦.

జంతువుల ధర్మాధర్మాలు, కేవలం గుణాల స్వరూపమే. వాటిని ప్రతి జీవి తన తన ఇంద్రియాల ద్వారా, ఈ లోకంలో శరీరరూపంలో కూడగడతారు.

సుచేతనాః ప్రలీయన్తే క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితా గుణాః। సర్గే చ ప్రతిసర్గే చ సంసారే చైవ జన్తవః। సంయుజ్యన్తే వియుజ్యన్తే కరణైః సఞ్చరన్తి చ ।। ౪౦.

సుశక్తిగల గుణాలు, క్షేత్రజ్ఞుని ఆధీనంలో, లయమవుతాయి. సృష్టిలో, లయలో, సంసారంలో జీవులు తమ ఇంద్రియాలతో కలిసిపోతారు, విడిపోతారు, తిరుగుతూ ఉంటారు.

రాజసీ తామసీ చైవ సాత్వికీ చైవ వృత్తయః। గుణమాత్రాః ప్రవర్త్తన్తే పురుషాధిష్ఠితాస్త్రిధా ।। ౪౦.

రాజస, తామస, సాత్విక స్వభావాలు, ఇవన్నీ గుణాలే. ఇవి పురుషుని ఆధీనంలో మూడు విధాలుగా పనిచేస్తాయి.

ఊర్ద్ధ్వం దేవాత్మకం సత్త్వమధోభాగాత్మకం తమః। తయోః ప్రవర్త్తకం మద్యే ఇహైవావర్త్తకం రజః ।। ౪౦.

పైకి దేవతల స్వభావమైన సత్త్వం, కిందికి తామస స్వభావం. మధ్యలో రాజసం, ఇది క్రియకు, తిరిగి తిరిగి జన్మించడానికి కారణం.

ఇత్యేవం పరివర్త్తన్తే త్రయః స్రోతోగుణాత్మకాః। లోకేషు సర్వభూతానాం తన్న కార్యం విజానతా ।। ౪౦.

ఇలా ఈ మూడు గుణాల ప్రవాహాలు, అన్ని లోకాల్లోని జీవుల్లో తిరుగుతుంటాయి. దీని ఫలితాలకు ఆసక్తి కలిగి ఉండకూడదు అని తెలిసినవాడు తెలుసుకోవాలి.

అవిద్యాప్రత్యయారమ్భా ఆరభ్యన్తే హి మానవైః । ఏతాస్తు గతయస్తిస్రః శుభాః పాపాత్మికాః స్మృతాః ।। ౪౦.

అజ్ఞానం, దాని కారణాలు మనుషులచే మొదలవుతాయి. ఈ మూడు మార్గాలు మేలు, చెడు స్వభావంగా గుర్తించబడతాయి.