వాయుపురాణమ్

భూతేన్ద్రియేషు యుఘపద్భూతాదౌ సంస్థితేషు వై। అభిమానాత్మకో హ్యేష భూతాదిస్తామసః స్మృతః ।। ౪౦.

భూతాది తత్త్వం మరియు ఇంద్రియాలు ఒకేసారి స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, ఆ భూతాది తత్త్వం అహంకార స్వభావంతో, తామస స్వరూపంగా గుర్తించబడుతుంది.

భూతాదిం గ్రసతే చాపి మహాన్వై బుద్ధిలక్షణః। మహానాత్మా తు విజ్ఞేయః సంకల్పో వ్యవసాయకః ।। ౪౦.

ఆ భూతాది తత్త్వాన్ని మహత్ అనే బుద్ధి లక్షణమైనది పీల్చుకుంటుంది. మహత్ అనే గొప్ప ఆత్మను సంకల్పం, నిర్ణయం అని తెలుసుకోవాలి.

బుద్ధిర్మనశ్చ లిఙ్గశ్చ మహానక్షర ఏవ చ। పర్యాయవాచకైః శబ్దైస్తమాహుస్తత్త్వచిన్తకాః ।। ౪౦.

బుద్ధి, మనస్సు, లింగశరీరం, మహత్, అక్షరం — ఇవన్నీ పరమార్థాన్ని ఆలోచించే వారు ఒకే అర్థంలో వాడతారు.

సమ్ప్రలీనేషు భూతేషు గుణసామ్యే తమోమయే। స్వాత్మన్యేవ స్థితే చైవ కారణే లోకకారణే ।। ౪౦.

ప్రపంచంలోని అన్ని జీవులు లయమై, గుణాలు సమంగా ఉండి, చీకటి వ్యాపించి, లోకాలకు మూలమైన కారణం మాత్రమే తనలో నిలిచినప్పుడు—

వినివృత్తే తదా సర్గే ప్రకృత్యావస్థితేన వై । తదాద్యన్తపరోక్షత్వా దదృష్టత్వాచ్చ కస్యచిత్ ।। ౪౦.

ఆ సమయంలో సృష్టి ఆగిపోతుంది, ప్రకృతి తన స్వరూపంలోనే ఉంటుంది. ఎందుకంటే దానికి మొదలు, ముగింపు కనిపించవు, ఎవరికీ అది ప్రత్యక్షంగా కనిపించదు.

అనాఖ్యానాదబోధత్వాదజ్ఞానాజ్జ్ఞానినామపి। ఆగతాగతికత్వాచ్చ గ్రహణం తన్న విద్యతే ।। ౪౦.

అది ఎవ్వరూ వివరించలేరు, తెలుసుకోలేరు, జ్ఞానులు కూడా గ్రహించలేరు. ఎందుకంటే దానికి రావడం, పోవడం లేవు. అందువల్ల దాన్ని పట్టుకోవడం సాధ్యపడదు.

భావగ్రాహ్యానుమానాచ్చ చిన్తయిత్వేదముచ్యతే। స్థితే తు కారణే తస్మిన్నిత్యే సదసదాత్మికే ।। ౪౦.

కానీ, ఉన్నదాన్ని ఊహించటం ద్వారా, ఇలా భావించవచ్చు—అది శాశ్వతమైన కారణం, ఉండటానికి, ఉండకపోవడానికీ మూలమైనదిగా నిలుస్తుంది.

అనిర్ద్దేశ్యా ప్రవృత్తిర్వై స్వాత్మికా కారణే న తు। ఏవం సప్తాదయోఽభ్యస్తాత్క్రమాత్ప్రకృతయస్తు వై ।। ౪౦.

ఆ కారణంలో, అది శాశ్వతమైనదిగా, ఉండటానికి, ఉండకపోవడానికీ స్వరూపంగా ఉన్నప్పుడు, ఏ చర్యను ఖచ్చితంగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు. అందుకే, ఏడు మొదలైనవి అన్నీ క్రమంగా ప్రకృతిలో లయమవుతాయి.

ప్రత్యాహారే తదా సర్గే ప్రవిశ్యన్తి పరస్పరమ్। యేనేదమావృతం సర్వం మణ్డలన్తు ప్రలీయతే ।। ౪౦.

ప్రళయ సమయంలో, ఈ తత్వాలు ఒకదానిలో ఒకటి కలిసిపోతాయి. వాటి వల్ల ఈ మొత్తం ప్రపంచం, గోళం అంతా కప్పబడి, లయమవుతుంది.

సప్తద్వీపసముద్రాన్తం సప్తలోకం సపర్వతమ్। ఉదకావరణం యచ్చ జ్యోతిషాం లీయతే తు తత్ ।। ౪౦.

ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలు, ఏడు లోకాలు, పర్వతాలు, నీటి ఆవరణం, నక్షత్రాలకు సంబంధించినదంతా—ఇవి అన్నీ దాంట్లో లయమవుతాయి.

యత్తైజసం చావరణమాకాశం గ్రసతే తు తత్। యద్వాయవ్యం చావరణమాకాశం గ్రసతే తు తత్ ।। ౪౦.

అగ్నికి సంబంధించిన ఆవరణం ఆకాశంలో లయమవుతుంది; గాలికి సంబంధించిన ఆవరణం కూడా ఆకాశంలో లయమవుతుంది.

ఆకాశావరణం యచ్చ భూతాదిర్గ్రసతే తు తత్। భూతాదిం గ్రసతే చాపి మహాన్వై బుద్ధి లక్షణః ।। ౪౦.

ఆకాశానికి సంబంధించిన ఆవరణం భూతాదిలో లయమవుతుంది; భూతాది కూడా మహత్త్వంలో, అంటే బుద్ధిలో లయమవుతుంది.

మహాన్తం గ్రసతేఽవ్యక్తం గుణసామ్యం తతః పరమ్। ఏతౌ సంహారవిస్తారౌ బ్రహ్మావ్యక్తౌ తతః పునః ।। ౪౦.

మహత్త్వం, అంటే బుద్ధి, అవ్యక్తంలో, అంటే గుణాల సమస్థితిలో లయమవుతుంది. ఈ రెండూ—బ్రహ్మ, అవ్యక్తం—ప్రళయానికి పరిమితి.

సృజతే గ్రసతే చైవ వికారాన్సర్గసంయమే। సంహారకార్యకరణాః సంసిద్ధా జ్ఞానినస్తు యే ।। ౪౦.

సృష్టి, లయ సమయంలో, ఆయన అన్ని మార్పులను సృష్టించి, లయముచేస్తాడు. ప్రళయ కార్యాలను పూర్తిగా తెలుసుకున్నవారు జ్ఞానులు అని పిలవబడతారు.

గత్వా జవఞ్జవీభావే స్థానేష్వేషు ప్రసంయమాన్। ప్రత్యాహారే వియుజ్యన్తే క్షేత్రజ్ఞాః కరణైః పునః ।। ౪౦.

వేగంగా ఉండే స్థితిని చేరుకుని, ప్రతి ఒక్కటి తన స్థానంలో నిలిచి, ప్రళయ సమయంలో క్షేత్రజ్ఞులు తమ ఇంద్రియాల నుండి వేరుపడతారు.

అవ్యక్తం క్షేత్రమిత్యాహుర్బ్రహ్మ క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే। సాధర్మ్యవైధర్మ్మకృతసంయోగోఽనాదిమాంస్తయోః ।। ౪౦.

అవ్యక్తాన్ని క్షేత్రం అని, బ్రహ్మను క్షేత్రజ్ఞుడు అని అంటారు. వీరిద్దరి కలయిక, సారూప్యం, విభిన్నత వల్ల, ఆదిమైనదిగా ఉంటుంది.

ఏవం సర్గేషు విజ్ఞేయం క్షేత్రజ్ఞేష్విహ బ్రాహ్మణాః । బ్రహ్మవిచ్చైవ విజ్ఞేయః క్షేత్రజ్ఞానాత్పృథక్పృథక్ ।। ౪౦.

ఇలా, సృష్టుల్లో, బ్రాహ్మణులారా, క్షేత్రజ్ఞులలో బ్రహ్మను ప్రతి ఒక్క క్షేత్రజ్ఞుని నుండి వేరుగా తెలుసుకోవాలి.

విషయావిషయత్వఞ్చ క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః స్మృతమ్। బ్రహ్మా తు విషయో జ్ఞేయోఽవిషయః క్షేత్రముచ్యతే ।। ౪౦.

క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని విషయంలో, విషయం, అవిషయం అనే తేడా ఉంది. బ్రహ్మ తెలుసుకోవాల్సిన విషయం, క్షేత్రం మాత్రం విషయం కాదు అని చెబుతారు.

క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞార్థం ప్రచక్షతే। బహుత్వాచ్చ శరీరాణాం శరీరీ బహుధా స్మృతః ।। ౪౦.

క్షేత్రజ్ఞుడు ఆధిపత్యం వహించే క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుని కోసమే ఉంది అని అంటారు. శరీరాల విభిన్నత వల్ల, ఆత్మను అనేక విధాలుగా గుర్తిస్తారు.

అవ్యూహా శఙ్కరాచ్చైవ జ్యోతిర్వచ్చ వ్యవస్థితః। యస్మాత్ప్రతిశరీరం హి సుఖదుఃఖోపలబ్ధితా। తస్మాత్పురుషనానాత్వం విజ్ఞేయం తు విజానతా ।। ౪౦.

శంకరుని నుండి వేరుపడకుండా, వెలుగులా స్థిరంగా ఉండి, ప్రతి శరీరంలో సుఖదుఃఖ అనుభవం ఉండే కారణంగా, వివేకం ఉన్నవారు పురుషుల భేదాన్ని తెలుసుకోవాలి.

యదా ప్రవర్త్తతే చైషాం భేదానాం చైవ సంయమాః। స్వభావకారితాః సర్వే కాలేన మహతా తదా ।। ౪౦.

ఈ భేదాల క్రియలు జరిగేటప్పుడు, అవన్నీ స్వభావప్రకారం, ఆ సమయంలో మహాకాలుని ప్రభావంతో జరుగుతాయి.

నివర్త్తతే తదా తస్య స్థితిరాగః స్వయమ్భువః। సహసా యోజ్యకైః సర్వైర్బ్రహ్మలోక నివాసిభిః ।। ౪౦.

అప్పుడు స్వయంభువుని జీవనంపై ఉన్న ఆసక్తి, బ్రహ్మలోక నివాసులందరి ప్రయత్నంతో, ఒక్కసారిగా పూర్తిగా తొలగిపోతుంది.

వినివృత్తే తదా రాగే స్థితావాత్మనివాసినామ్। తత్కాలవాసినాం తేషాం తదా తద్దోషదర్శినామ్ ।। ౪౦.

ఆ ఆసక్తి పోయిన తర్వాత, అక్కడ ఆత్మలో నివసించే వారి స్థిరత, ఆ సమయంలో అక్కడ ఉన్నవారి స్థిరత, అలాగే ఆ లోపాన్ని గ్రహించిన వారి స్థిరత కూడా పోతుంది.

ఉత్పద్యతేఽథ వైరాగ్యమాత్మవాద ప్రణాశనమ్। భోజ్యభోక్తృత్వనానాత్వే తేషాం తద్భవదర్శినామ్ ।। ౪౦.

అప్పుడు విరక్తి కలుగుతుంది, అది ఆత్మవాదాన్ని నాశనం చేస్తుంది. అనుభవించే వారు, అనుభవించబడే వస్తువుల వేర్వేరు భావాన్ని చూసే వారికి, ఆ భావన కూడా అంతమవుతుంది.

పృథగ్జ్ఞానేన క్షేత్రజ్ఞాస్తతస్తే బ్రహ్మలౌకికాః। ప్రకృతౌ కరణా నీతాః సర్వే నానాప్రదర్శినః ।। ౪౦.

ప్రత్యేకమైన జ్ఞానంతో, బ్రహ్మలోకానికి చెందిన క్షేత్రజ్ఞులు, తమ ఇంద్రియాలతో సహా, ప్రకృతిలోకి నడిపించబడతారు. వారు అనేక రూపాలను చూపుతారు.

స్వాత్మన్యేవావతిష్ఠన్తే ప్రశాన్తా దర్శనాత్మకాః। శుద్ధా నిరఞ్జనాః సర్వే చేతనాచేతనాస్తథా ।। ౪౦.

వారు తమ స్వయంఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉంటారు, శాంతంగా, దర్శనస్వరూపులై ఉంటారు. అందరూ పవిత్రులు, మచ్చలేని వారు, చైతన్యమున్నవారు, చైతన్యం లేనివారు కూడా అలాగే ఉంటారు.

తత్రైవ పరినిర్వాణాః స్మృతా నాగామినస్తు తే। నిర్గుణత్వానిరాత్మానః ప్రకృత్యన్తే వ్యతిక్రమాత్ ।। ౪౦.

అక్కడే వారు పరిపూర్ణ విముక్తులను గా భావించబడతారు, ఇక మళ్లీ జన్మించరు. వారు గుణరహితులు, ఆత్మరహితులు, ప్రకృతిలో లీనమైపోతారు.

ఇత్యేవం ప్రాకృతః ప్రోక్తః ప్రతిసర్గః స్వయమ్భువః। భిద్యన్తే సర్వభూతానాం కరణాని ప్రసంయమే ।। ౪౦.

ఇలా స్వయంభువుని ప్రాథమిక లయాన్ని వివరించాం. అన్ని జీవుల ఇంద్రియాలు నియమంలో లయమవుతాయి.

ఇత్యేష సంయమశ్చైవ తత్త్వానాం కరణైః సహ। తత్త్వప్రసంయమో హ్యేష స్మృతో హ్యావర్త్తకో ద్విజాః ।। ౪౦.

ఇదే తత్వాలూ, వాటి ఇంద్రియాలతో కలిపి సంయమనం. ఈ తత్వాల సంయమనం తిరిగి తిరిగి జరిగే లయంగా, ద్విజులారా, గుర్తించబడుతుంది.