తతః పశ్యన్తి శర్వాణం పరం బ్రహ్మాణమేవ చ। దేవ్యా వై సహితాః సప్త యా దేవ్యః పరికీర్త్తితాః ।। ౩౯.
తర్వాత వారు శర్వుడిని, పరబ్రహ్మను, అలాగే వివరించబడిన ఏడు దేవతలతో కూడి ఉన్నవారిని దర్శిస్తారు.
యత్తత్సహస్రం సింహానామాదిత్యానాం తథైవ చ। వైశ్వానరభూతభవ్యవ్యాఘ్రాశ్చైవానుగామినః ।। ౩౯.
అది వేల సింహాలు, అలాగే ఆదిత్యులు, అగ్నిస్వరూపులు, గత భవిష్యత్ జీవులు, వారిని అనుసరించే పులులు అన్నీ కలిసిన సముదాయం.
ఆవేశ్యాత్మని తాన్సర్వాన్సంఖ్యాయోపద్రవాంస్తథా। లోకాన్ సప్త ఇమాన్సర్వ్వాన్మహాభూతాని పఞ్చ చ ।। ౩౯.
వాడు ఆ సమస్తాన్ని — ఎన్నో కష్టాలు, ఏడు లోకాలు, ఐదు మహాభూతాలు — తనలోకి లీనంచేసుకుంటాడు.
విష్ణునా సహ సంయుక్తం కరోతి వికరోతి చ। స రుద్రో యః సామమయస్తథైవ చ యజుర్మయః ।। ౩౯.
విష్ణువుతో కలసి, వాడు సృష్టి, లయలను చేస్తాడు; వాడు సామవేద స్వరూపుడూ, యజుర్వేద స్వరూపుడూ అయిన రుద్రుడు.
స ఏష ఓతః ప్రోతశ్చ బహిరన్తశ్చ నిశ్చయాత్। ఏకో హి భగవాన్నాథో హ్యనాదిశ్చాన్తకృద్ద్విజాః ।। ౩౯.
వాడు లోపల బయట కూడా అంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడు; వాడు ఒక్కటే భగవంతుడు, ఆది లేని అధిపతి, అంతం చేసే వాడు, ఓ ద్విజులారా.
తతస్తే ఋషయః సర్వే దివాకరసమప్రభాః। స్వంస్వమాశ్రమసంవాసమారోప్యాగ్నిం తథాత్మని ।। ౩౯.
తర్వాత ఆ ఋషులందరూ సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, తమ తమ ఆశ్రమాల్లో, తమ అగ్నిని తమలోనే స్థాపిస్తారు.
కర్మణా మనసా వాచా విశుద్ధేనాన్తరాత్మనా । అనన్యమనసో భూత్వా ప్రపద్యన్తే మహేశ్వరమ్ ।। ౩౯.
కర్మ, మనస్సు, వాక్కు, శుద్ధమైన అంతరాత్మతో, ఏకాగ్రతతో, వారు మహేశ్వరుని శరణు వెళ్తారు.
వ్రతోపవాసనిరతాః సర్వభూతదయాపరాః। యోగం హ్యనుపమన్దివ్యం ప్రాప్తం తైశ్ఛిన్నసంశయైః ।। ౩౯.
వ్రతాలు, ఉపవాసాలు పాటిస్తూ, అన్ని జీవులపై దయతో, వారు అపూర్వమైన దివ్యయోగాన్ని, సందేహాలు తొలగిపోయిన స్థితిని పొందుతారు.
ప్రపద్య పరయా భక్త్యా జ్ఞానయుక్తేన చేతసా। తైర్లబ్ధం రుద్రసాలోక్యం శాశ్వతం పదమవ్యయమ్ ।। ౩౯.
పరమ భక్తితో, జ్ఞానంతో నిండిన మనస్సుతో శరణు వెళ్ళినవారు, శాశ్వతమైన, అవినాశమైన రుద్రుని సాన్నిధ్యాన్ని పొందుతారు.
యః పఠేత్తపసా యుక్తో వాయుప్రోక్తామిమాం స్తుతిమ్। బ్రాహ్మణః క్షత్రియో వాపి వైశ్యో వా స్వక్రియాపరః ।। ౩౯.
వాయువు చెప్పిన ఈ స్తోత్రాన్ని, తపస్సుతో కూడి, బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు లేదా వైశ్యుడు తన తన కర్తవ్యాన్ని పాటిస్తూ పఠించినవాడు —
లభతే రుద్రసాలోక్యం భక్తిమాన్విగతజ్వరః। అమద్యపశ్చ యః శూద్రో భవభక్తో జితేన్ద్రియః ।। ౩౯.
అతడు రుద్రుని సాన్నిధ్యాన్ని, భక్తితో, బాధలు లేకుండా పొందుతాడు; మద్యం తాగని, శివభక్తుడైన, ఇంద్రియాలను జయించిన శూద్రుడైనా అదే ఫలితం పొందుతాడు.
ఆభూత సంప్లవస్థాయీ హ్యప్రతీఘాతలక్షణః। గాణపత్యం స లభతే స్థానం వా సర్వకామికమ్ ।। ౩౯.
అతడు భూతాల ప్రళయం జరిగినా నిలిచే, ఎలాంటి అడ్డంకీ లేని గణపతి స్థితిని, లేదా అన్ని కోరికలు తీరే స్థానం పొందుతాడు.
మద్యపో మద్యపైః సార్ద్ధం భూతసఙ్ఘైశ్చ మోదతే। సోఽర్చ్యమానో మహీపృష్ఠో మర్త్త్యానాం వరదో భవేత్। ఇతి హోవాచ భగవాన్వాయుర్వాక్యమిదం వరః ।। ౩౯.
మద్యం తాగేవాడు ఇతర మద్యపులతో, భూతగణాలతో కలిసి ఆనందిస్తాడు; భూమిపై పూజింపబడుతూ, మానవులకు వరాలిచ్చేవాడవుతాడు. ఈ విధంగా భగవాన్ వాయువు ఈ ఉత్తమమైన మాటను పలికాడు.
ప్రత్యాహారం ప్రవక్ష్యామి పరస్యాన్తే స్వయమ్భువః। బ్రహ్మణః స్థితికాలే తు క్షీణే తస్మింస్తదా ప్రభోః ।। ౪౦.
పరమ స్వయంభువుడైన బ్రహ్మ యొక్క అంతంలో, ఆయన కాలం పూర్తయినప్పుడు జరిగే ప్రత్యాహారాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను.
యథేదం కురుతేఽధ్యాత్మం సుసూక్ష్మం విశ్వమీశ్వరః । అవ్యక్తాన్గ్రసతే వ్యక్తం ప్రత్యాహారే చ కృత్స్నశః ।। ౪౦.
ఈ జగత్తును భగవంతుడు తనలోనే ఎంతో సూక్ష్మంగా సృష్టించినట్టు, ప్రత్యాహార సమయంలో, స్పష్టంగా కనిపించేది అంతా అవ్యక్తంలో లీనమవుతుంది.
పరం తదనుకల్పానామపూర్ణే కల్పసఙ్క్షయే। ఉపస్థితే మహాఘోరే హ్యప్రత్యక్షే తు కస్యచిత్ ।। ౪౦.
అది పరమ స్థితి, ప్రళయకాలంలో, మహా భయంకరమైన సమయం వచ్చినప్పుడు, ఎవరికీ కనబడదు.
అన్తే ద్రుమస్య యమ్ప్రాప్తే పశ్చిమస్య మనోస్తదా । అన్తే కలియుగే తస్మిన్క్షీణే సంహార ఉచ్యతే ।। ౪౦.
చెట్టు చివరకి చేరినప్పుడు, మనస్సు చివరి స్థితిని పొందినప్పుడు, కలియుగం పూర్తిగా ముగిసినప్పుడు, అదే సమయం లో ప్రపంచం అంతా లయమవుతుంది.
సమ్ప్రక్షాలే తదా వృత్తే ప్రత్యాహారే హ్యుపస్థితే। ప్రత్యాహారే తదా తస్మిన్ భూతతన్మాత్రసంక్షయే ।। ౪౦.
అప్పుడు ప్రపంచం అంతా కడిగిపోతుంది, అన్ని విషయాలు లోపలికి లాగబడతాయి. ఆ సమయంలో, భూతాలు మరియు వాటి మూలాలు అంతా లయమవుతాయి.
మహదాదేర్వికారస్య విశేషాన్తస్య సంక్షయే। స్వభావకారితే తస్మిన్ప్రవృత్తే ప్రతిసఞ్చరే ।। ౪౦.
మహత్ మొదలుకొని, ప్రత్యేకమైన మార్పులు అన్నీ లయమయ్యాక, వాటి సహజ స్వభావం వల్ల అన్నీ తిరిగి కలిసిపోతాయి.
ఆపో గ్రసన్తి వై పూర్వ్వం భూమేర్గన్ధాత్మకం గుణమ్। ఆత్తగన్ధా తతో భూమిః ప్రలయత్వాయ కల్పతే । ప్రవిష్టే గన్ధతన్మాత్రే తోయావస్థా ధరా భవేత్ ।। ౪౦.
అప్పుడు నీరు ముందుగా భూమి యొక్క వాసన గుణాన్ని పీల్చుకుంటుంది. వాసనను తీసుకున్న తర్వాత భూమి లయానికి సిద్ధమవుతుంది. ఆ వాసన గుణం నీటిలో కలిసినప్పుడు, భూమి నీటి రూపాన్ని పొందుతుంది.
ఆపస్తదా ప్రనష్టా వై వేగవత్యో మహాస్వనాః। సర్వమాపూరయిత్వేదం తిష్ఠన్తి విచరన్తి చ ।। ౪౦.
అప్పుడు నీరు బలంగా, గొప్ప శబ్దంతో, అన్నిటినీ నింపి, వ్యాపించి, అక్కడే నిలిచి తిరుగుతూ ఉంటుంది.
అపామస్తి గుణో యస్తు జ్యోతిషే లీయతే రసః। నశ్యన్త్యాపస్తదాన్తే చ రసతన్మాత్రసఙ్క్షయాత్ ।। ౪౦.
నీటి గుణమైన రుచి అగ్నిలో కలిసిపోతుంది. చివరికి నీరు నశించినప్పుడు, అది రుచి తత్త్వం లయమవడమే కారణం.
తేజసా సంహృతరసా జ్యోతిష్ట్వం ప్రాప్నువన్త్యుత । గ్రస్తే చ సలిలే తేజః సర్వ్వతోముఖమీక్ష్యతే ।। ౪౦.
నీటిలోని రుచిని అగ్ని పీల్చుకున్న తర్వాత, అది అగ్ని స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. అగ్ని నీటిని పూర్తిగా గ్రహించినప్పుడు, అది అన్ని దిశల్లో ప్రకాశిస్తుంది.
అథాగ్నిః సర్వతో వ్యాప్త ఆదత్తే తజ్జలన్తదా। సర్వమాపూర్య్యతేఽర్చిర్భిస్తదా జగదిదం శనైః ।। ౪౦.
తర్వాత అగ్ని అన్ని చోట్ల వ్యాపించి, నీటిలో పుట్టినదాన్ని పీల్చుకుంటుంది. దాని జ్వాలలతో ఈ లోకాన్ని నెమ్మదిగా నింపుతుంది.
అర్చిర్భిః సన్తతే తస్మింస్తిర్యగూర్ద్ధ్వమధస్తతః । జ్యోతిషోఽపి గుణం రూపం వాయురన్తి ప్రకాశకమ్। ప్రలీయతే తదా తస్మిన్దీపార్చిరివ మారుతే ।। ౪౦.
అగ్ని జ్వాలలు అడ్డంగా, పైకి, కిందకి వ్యాపించి, అగ్ని యొక్క రూప గుణాన్ని వాయువు పీల్చుకుంటుంది. అప్పుడు అది వాయువులో దీపం జ్వాల లా లయమవుతుంది.
ప్రనష్టే రూపతన్మాత్రే హృతరూపో విభావసుః। ఉపశామ్యతి తేజో హి వాయునా ధూయతే మహత్ ।। ౪౦.
రూప తత్త్వం నశించినప్పుడు, అగ్ని రూపం కోల్పోయి, ఆ వెలుగు వాయువుతో చల్లబడిపోతుంది, అగ్ని పూర్తిగా మసకబారిపోతుంది.
నిరాలోకే తదా లోకే వాయుభూతే చ తేజసి। తతస్తు మూలమాసాద్య వాయుః సమ్భవమాత్మనః ।। ౪౦.
అప్పుడు లోకంలో వెలుగు లేకుండా పోయినప్పుడు, అగ్ని వాయువుగా మారినప్పుడు, ఆ వాయువు తన మూలాన్ని చేరుకొని, తన అసలు స్థితిని పొందుతుంది.
ఊర్ద్ధ్వం చాధశ్చ తిర్యక్చ దోధవీతి దిశో దశ । వాయోరపి గుణం స్పర్శమాకాశం గ్రసతే చ తత్ ।। ౪౦.
అది పైకి, కిందకి, అడ్డంగా, పది దిశల్లో కదులుతూ, వాయువు తన గుణమైన స్పర్శను ఆకాశంలో కలిపేస్తుంది.
ప్రశామ్యతి తదా వాయుః ఖన్తు తిష్ఠత్యనావృతమ్। అరూపమరసస్పర్ఘమగన్ధం న చ మూర్తిమత్ ।। ౪౦.
అప్పుడు వాయువు కూడా నిశ్చలమైపోతుంది. ఆకాశం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది. దానికి రూపం, రుచి, స్పర్శ, వాసన ఏదీ ఉండదు, కనబడే రూపం కూడా ఉండదు.
సర్వమాపూరయన్నాదైః సుమహత్తత్ప్రకాశతే। పరిమణ్డలన్తత్సుషిరమాకాశం శబ్దలక్షణమ్ ।। ౪౦.
అది గొప్ప శబ్దాలతో అన్నింటినీ నింపుతూ ప్రకాశిస్తుంది. ఆకాశం వృత్తాకారంగా, లోపల ఖాళీగా, శబ్దమే లక్షణంగా ఉంటుంది.