వాయుపురాణమ్

ప్రాణోఽపానస్తథోదానః సమానో వ్యాన ఏవ చ। చక్షుః శ్రోత్రం తథా ప్రాణః స్పర్శో బుద్ధిర్మనస్తథా ।। ౫.

ప్రాణం, అపానం, ఉదానం, సమానం, వ్యానం, అలాగే చూపు, వినికిడి, ప్రాణం, స్పర్శ, బుద్ధి, మనస్సు — ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

ప్రాణాపానావుదానశ్చ సమానో వ్యాన ఏవ చ। నామాన్యేతాని పూర్వన్తు తుషితానాం స్మృతాని హ ।। ౫.

ప్రాణం, అపానం, ఉదానం, సమానం, వ్యానం — ఇవే తుషితులలో పూర్వం గుర్తు చేసుకున్న పేర్లు.

వసోస్తు వసవః పుత్రాః సాధ్యానామనుజాః స్మృతాః । ధరో ధ్రువశ్చ సోమశ్చ ఆపశ్చైవానలోఽనిలః। ప్రత్యూషశ్చ ప్రభాసశ్చ వసవోఽష్టౌ ప్రకీర్త్తితాః ।। ౫.

వసువు కుమారులు వసువులు, వీరు సాధ్యుల తమ్ముళ్లుగా గుర్తించబడతారు. ధర, ధ్రువ, సోమ, ఆప, అనల, అనిల, ప్రత్యూష, ప్రభాస — ఈ ఎనిమిది మంది వసువులు ప్రసిద్ధి చెందారు.

ధరస్య పుత్రో ద్రవిణో హుతహవ్యవహస్తథా। ధ్రువపుత్రో భవో నామ్నా కాలో లోకప్రకాలనః ।। ౫.

ధరుని కుమారుడు ద్రవిణుడు, అలాగే హుతహవ్యవాహుడు. ధ్రువుని కుమారుడు భవుడు, ఇతడే కాలుడు, లోకాలను తెలియజేసేవాడు.

సోమస్య భగవాన్ వర్చా బుధశ్చ గ్రహబోధనః। రోహిణ్యాం తౌ సముత్పన్నౌ త్రిషు లోకేషు విశ్రుతౌ ।। ౫.

సోముని ప్రసిద్ధి చెందిన కుమారులు వర్చా, గ్రహజ్ఞుడు అయిన బుధుడు. వీరిద్దరూ రోహిణి నుండి పుట్టి, మూడు లోకాలలో పేరుపొందారు.

ధారోర్మికలిలాశ్చైవ త్రయశ్చన్ద్రమసః సుతాః। ఆపస్య పుత్రో వైతణ్డ్యః శమః శాన్తస్తథైవ చ ।। ౫.

ధారుని కుమారుడు మికలిలుడు. చంద్రునికి ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నారు. ఆపుని కుమారుడు వైతండ్యుడు, అలాగే శముడు, శాంతుడు కూడా.

స్కన్దః సనత్కుమారశ్చ జజ్ఞే పాదేన తేజసః। అగ్నిపుత్రః కుమారస్తు శరస్తమ్బే వ్యజాయత। తస్య శాఖో విశఖశ్చ నైగమేయశ్చ పృష్ఠజాః ।। ౫.

స్కందుడు, ఇతడిని సనత్కుమారుడు అని కూడా అంటారు, తేజస్సు పాదం నుండి పుట్టాడు. అగ్ని కుమారుడు కుమారుడు, శరస్తంభంలో జన్మించాడు. అతని శాఖలు శాఖుడు, విశాఖుడు, నైగమేయుడు — వీరు అతని వెనుక భాగం నుండి పుట్టారు.

అనిలస్య శివా భార్యా తస్యాః పుత్రో మనోజవః। అవిజ్ఞాతగతిశ్చైవ ద్వౌ పుత్రావనిలస్య చ ।। ౫.

అనిలునికి భార్య శివా. ఆమె కుమారుడు మనోజవుడు. అనిలునికి మనోజవుడు, అవిజ్ఞాతగతుడు అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు.

ప్రత్యూషస్య విదుః పుత్ర ఋషిర్నామ్నా తు దేవలః। ద్వౌ పుత్రౌ దేవలస్యాపి క్షమావన్తౌ మనీషిణౌ ।। ౫.

ప్రత్యూషుని కుమారుడు ఋషి దేవళుడు అని ప్రసిద్ధి. దేవళునికి కూడా క్షమావంతుడు, మనీషిణుడు అనే ఇద్దరు జ్ఞానులు కుమారులుగా ఉన్నారు.

బృహస్పతేస్తు భగినీ వరస్త్రీ బ్రహ్మచారిణీ। యోగసిద్ధా జగత్కృత్స్నమసక్తా విచరత్యుత ।। ౫.

బృహస్పతికి ఒక చెల్లెలు ఉంది. ఆమె గొప్ప స్త్రీ, బ్రహ్మచారిణి, యోగంలో నిపుణురాలు, ప్రపంచమంతటా అసక్తిగా సంచరిస్తుంది.

ప్రభాసస్య తు యా భార్యా వసూనామష్టమస్య హ। విశ్వకర్మా సుతస్తస్యా జాతః శిల్పిప్రజాపతిః ।। ౫.

ప్రభాసుడు, ఎనిమిదవ వసువు. అతని భార్యకు విశ్వకర్ముడు కుమారుడిగా జన్మించాడు. అతడు దేవశిల్పి, శిల్పకారుల పితామహుడు.

స కర్త్తా సర్వశిల్పానాం త్రిదశానాఞ్చ వర్ద్ధకిః। భూషణానాఞ్చ సర్వేషాం కర్త్తా కారయితా చ సః ।। ౫.

అతడే అన్ని శిల్పాలకు కర్త, దేవతలకు వాస్తుశిల్పి. అన్ని అలంకారాలను సృష్టించేవాడు, తయారుచేసేవాడు కూడా ఇతడే.

సర్వేషాఞ్చ విమానాని దైవతానాం కరోతి సః। మానుషాశ్చోపజీవన్తి యస్య శిల్పాని శిల్పినః ।। ౫.

అతడే దేవతల విమానాలను నిర్మించేవాడు. మానవులలోని శిల్పులు అతని శిల్పాల ద్వారానే జీవనం సాగిస్తారు.

విశ్వేదేవాస్తు విశ్వాయా జజ్ఞిరే దశ విశ్రుతాః। క్రతుర్దక్షః శ్రవః సత్యః కాలః కామో ధునిస్తథా ।। ౫.

విశ్వదేవులు, పది మంది ప్రసిద్ధులు, విశ్వా నుండి పుట్టారు. వారు: క్రతువు, దక్షుడు, శ్రవుడు, సత్యుడు, కాలుడు, కాముడు, ధుని.

కురువాన్ ప్రభవాంశ్చైవ రోచమానశ్చ తే దశ। ధర్మపుత్రాః స్మృతా హ్యేతే విశ్వాయాం జజ్ఞిరే శుభాః ।। ౫.

కురువాన్, ప్రభవాన్, రోచమానుడు — వీరు పది మంది, ధర్ముని కుమారులుగా గుర్తించబడి, విశ్వా నుండి పుట్టిన శుభులు.

మరుత్వత్యాం మరుత్వన్తో భానవో భానుజాః స్మృతాః । ముహూర్త్తాశ్చ ముహూర్త్తాయాం ఘోషం లమ్బా వ్యజాయత ।। ౫.

మరుత్వతికి మరుత్వంతులు పుట్టారు, వీరిని భానవులు, భానుని కుమారులు అంటారు. ముహూర్తా నుండి ముహూర్తులు, లంబ నుండి ఘోషుడు పుట్టాడు.

సఙ్కల్పాయాన్తు సంజజ్ఞే విద్వాన్ సఙ్కల్ప ఏవ చ। నాగవీథ్యస్తు జామ్యాఞ్చ పథత్రయసమాశ్రితాః ।। ౫.

సంకల్ప నుండి జ్ఞానవంతుడు సంకల్పుడు పుట్టాడు. నాగవీథి సహచారిణి నుండి మూడు మార్గాలను అనుసరించే వారు పుట్టారు.

పృథివీవిషయం సర్వమరున్ధత్యాం వ్యజాయత। ఏష సర్గః సమాఖ్యాతో విద్వాన్ ధర్మస్య శాశ్వతః ।। ౫.

భూమికి సంబంధించిన అన్నీ అరుంధతికి జన్మించాయి. ఓ జ్ఞానీ, ఈ సృష్టి ధర్మానికి శాశ్వతమైన క్రమంగా చెప్పబడింది.

ముహూర్త్తాశ్చైవ తిథ్యశ్చ పతిభిః సహ సువ్రతాః। నామతః సంప్రవక్ష్యామి బ్రువతో మే నిబోధత ।। ౫.

ముహూర్తాలు, తిథులు, వాటి అధిపతులతో సహా పేర్లు ఇప్పుడు చెబుతాను. ఓ సద్గుణవంతుడా, నేను చెప్పేది శ్రద్ధగా విను.

అహోరాత్రవిభాగశ్చ నక్షత్రాణి సమాసతః। ముహూర్త్తాః సర్వనక్షత్రా అహోరాత్రవిదస్తథా ।। ౫.

పగలు, రాత్రి విభాగాలు, నక్షత్రాలు సంక్షిప్తంగా, అన్ని ముహూర్తాలు, అలాగే పగలు రాత్రి తెలిసినవారు కూడా చెప్పబడతారు.

అహోరాత్రకలానాన్తు షట్‌శతీత్యధికా స్మృతా। రవేర్గతివిశేషేణ సర్వేషు ఋతుమిచ్ఛతః ।। ౫.

పగలు, రాత్రి విభాగాలు ఆరు వందలకు పైగా ఉంటాయని చెప్పబడింది. సూర్యుని నడకను బట్టి, ఋతువులన్నీ తెలుసుకోవాలనుకునేవారికి ఇవి వివరించబడ్డాయి.

తతో వేదవిదశ్చైతాం తిథిమిచ్ఛన్తి పర్వసు। అవిశేషేషు కాలేషు యోజ్యః స పితృదానతః ।। ౫.

అందువల్ల వేదాలు తెలిసినవారు ఈ తిథిని పర్వదినాల్లో కోరుకుంటారు. కాలంలో ప్రత్యేకత లేకపోతే, అది పితృదేవతలకు నైవేద్యంగా కలిపి చేయాలి.

రౌద్రః సార్వస్తథా మైత్రః పిణ్డ్యవాసవ ఏవ చ। ఆప్యోఽథ వైశ్వదేవశ్చ బ్రాహ్మో మధ్యాహ్నసంశ్రితః ।। ౫.

రౌద్రం, సార్వం, మైత్రం, పిండ్యవాసవం, ఆప్యం, వైశ్వదేవం, బ్రాహ్మం, మధ్యాహ్నానికి సంబంధించినది—ఇవి పేర్లు.

ప్రాజాపత్యస్తథా ఐన్ద్రస్తథేన్ద్రో నిఋతిస్తథా। వారుణశ్చ తథార్యమ్ణో భాగాశ్చాపి దినాశ్రితాః ।। ౫.

ప్రజాపత్యం, ఐంద్రం, ఇంద్రం, నిరృతిః, వారుణం, అలాగే ఆర్యమణి భాగాలు—ఇవి కూడా పగలు భాగాల్లో ఉంటాయి.

ఏతే దినముహూర్త్తాశ్చ దివాకరవినిర్మితాః। శఙ్కుచ్ఛాయానిశేషేణ వోదేతవ్యాః ప్రమాణతః ।। ౫.

ఈ ముహూర్తాలు పగలులో సూర్యుడు సృష్టించినవి. వాటిని శంకు నీడను బట్టి ఖచ్చితంగా నిర్ణయించాలి.

అజాస్తథాహిర్బుధ్న్యశ్చ పూషా హి యమదేవతాః। ఆగ్నేయశ్చాపి విజ్ఞేయః ప్రాజాపత్యస్తథైవ చ ।। ౫.

అజా, అహిర్బుధ్న్య, పూషా, యముడు, ఆగ్నేయం, ప్రజాపత్యం—ఇవి కూడా తెలుసుకోవాలి.

బ్రహ్మసౌమ్యస్తథాదిత్యో బార్హస్పత్యోఽథ వైష్ణవః। సావిత్రోఽథ తథా త్వాష్ట్రో వాయవ్యశ్చేతి సంగ్రహః ।। ౫.

బ్రహ్మసౌమ్యం, ఆదిత్యం, బార్హస్పత్యం, వైష్ణవం, సావిత్రం, త్వష్ట్రం, వాయవ్యము—ఇవి సమాహారం.

ఏకరాత్రిముహూర్త్తాః స్యుః క్రమోక్తా దశ పఞ్చ చ। ఇన్దోర్గత్యుదయా జ్ఞేయా నాలికాః పాదికాస్తథా। కాలావస్థాస్విగాస్త్వేతే ముహూర్తా దేవతాః స్మృతాః ।। ౫.

ఒక రాత్రిలో పదిహేను ముహూర్తాలు ఉంటాయి, క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి. చంద్రుని నడక, ఉదయాన్ని బట్టి నాళికలు, పాదికలు తెలుసుకోవాలి. ఈ కాల విభాగాల్లో ఇవే ముహూర్త దేవతలు.

సర్వగ్రహాణాం త్రీణ్యేవ స్థానాని విహితాని చ। దక్షిణోత్తరమధ్యాని తాని విద్యాద్యథాక్రమమ్ ।। ౫.

అన్ని గ్రహాలకు మూడు స్థానాలు నిర్ణయించబడ్డాయి: దక్షిణం, ఉత్తరం, మధ్యం—ఇవి క్రమంగా తెలుసుకోవాలి.