జ్ఞానాచ్చాత్యన్తికః ప్రోక్తః కారణానామసమ్భవః । తతః సంహృత్య తాన్ బ్రహ్మా దేవాంస్త్రైలోక్యవాసినః ।। ౩౮.
పూర్తిగా అంతమయ్యే స్థితి జ్ఞానం వల్ల కలుగుతుంది, అంటే కారణాలు లేకపోవడం. అప్పుడు బ్రహ్మ దేవతలతో పాటు మూడు లోకాలవారిని తనలోకి తీసుకుంటాడు.
అహరన్తే ప్రకురుతే సర్గస్య ప్రలయం పునః। సుషుప్సుర్భగవాన్ బ్రహ్మా ప్రజాః సంహరతే తదా ।। ౩౮.
దినాంతంలో, భగవంతుడు బ్రహ్మ సృష్టిని మళ్లీ అంతం చేస్తాడు. విశ్రాంతి కోరుతూ, ఆ బ్రహ్మ జీవులను తనలోకి తీసుకుంటాడు.
తతో యుగసహస్రాన్తే సంప్రాప్తే చ యుగక్షయే। తత్రాత్మస్థాః ప్రజాః కర్త్తుం ప్రపేదే స ప్రజాపతిః ।। ౩౮.
వెయ్యి యుగాలు గడిచిన తరువాత, యుగాంతం వచ్చినప్పుడు, ఆ ప్రాణికర్త తనలో స్థిరమైన జీవులను సృష్టించేందుకు సిద్ధమవుతాడు.
తదా భవత్యనావృష్టిస్తదా సా శత వార్షికీ। తథా యాన్యల్పసారాణి సత్త్వాని పృథివీతలే ।। ౩౮.
అప్పుడు వర్షం పడదు; ఆ ఎండ వంద సంవత్సరాలు కొనసాగుతుంది. అలా భూమి మీద ఉన్న బలహీనమైన జీవులన్నీ—
తాన్యేవాత్ర ప్రలీయన్తే భూమిత్వముపయాన్తి చ। సప్తరశ్మిరథో భూత్వా హ్యుదతిష్ఠద్విభావసుః ।। ౩౮.
—వాటన్నీ ఇక్కడే నశించి, భూమిలో కలిసిపోతాయి. ఆ సమయంలో అగ్ని ఏడు కిరణాలుగా మారి పైకి ఎగసిపోతుంది.
అసహ్యరశ్మిర్భగవాన్ పిబన్నమ్భో గభస్తిభిః। హరితా రశ్మయస్తస్య దీప్యమానాస్తు సప్తభిః ।। ౩౮.
అసహ్యమైన కిరణాలతో ఉన్న ఆ భగవంతుడు తన కాంతులతో నీటిని పీలుస్తాడు; అతని ఏడు కిరణాలు ఆకుపచ్చగా ప్రకాశిస్తుంటాయి.
భూయ ఏవ వివర్తన్తే వ్యాప్నువన్తో వనం శనైః। భౌమం కాష్ఠం ధనం తేజో భృశమద్భిస్తు దీప్యతే ।। ౩౮.
అవి మళ్లీ తిరుగుతూ, నెమ్మదిగా అటు ఇటు అడవులన్నీ వ్యాపిస్తాయి; భూమిలోని ద్రవ్యం ఆ కిరణాల వేడి వల్ల బాగా మండిపోతుంది.
తస్మాదుదకం సూర్య్యస్య తపతోఽతి హి కథ్యతే। నావృష్ట్యా తపతే సూర్యో నావృష్ట్యా పరివిష్యతే ।। ౩౮.
అందుకే, సూర్యుడు తన వేడి ద్వారా నీటిని పైకి ఎత్తుతాడని చెబుతారు. వర్షం లేకపోవడం వల్ల సూర్యుడు మరింత మండిపోతాడు, అదే కారణంగా అతని వేడి పెరుగుతుంది.
నావృష్ట్యా పరిచిన్వన్తి వారిణా దీప్యతే రవిః। తస్మాదపః పిబన్ యా వై దీప్యతే రవిరమ్బరే ।। ౩౮.
వర్షం లేకపోవడం వల్ల నీటితో సూర్యుడు పునరుత్పత్తి చెందడు, అందువల్ల అతను మండిపోతాడు. అలా, నీటిని పీల్చుకుంటూ, సూర్యుడు ఆకాశంలో మండుతుంటాడు.
తస్య తే రశ్మయః సప్త పిబన్త్యమ్భో మహార్ణవాత్। తేనాహారేణ సన్దీప్తః సూర్య్యః సప్త భవత్యుత ।। ౩౮.
అతని ఏడు కిరణాలు మహాసముద్రంలో నుంచి నీటిని పీలుస్తాయి; ఆ పోషణతో సూర్యుడు నిజంగా ఏడు రూపాలలో మారిపోతాడు.
తతస్తే రశ్మయః సప్త సూర్య్యభూతాశ్చతుర్దిశమ్। చతుర్లోకమిమం సర్వం దహన్తి శిఖినస్తదా ।। ౩౮.
ఆ తరువాత ఆ ఏడు కిరణాలు సూర్యులుగా మారి, నాలుగు దిక్కులలో ఈ లోకాన్ని మొత్తం మండించి వేసేస్తాయి.
ప్రాప్నువన్తి చ భాభిస్తు హ్యూర్ద్ధం చాధశ్చ రశ్మిభిః। దీప్యన్తే భాస్కరాః సప్త యుగాన్తాగ్నిః ప్రతాపినః ।। ౩౮.
వాటి కాంతులతో పైకి, కిందకి వ్యాపించి, ఏడు సూర్యులు యుగాంత అగ్నితో మండిపోతూ లోకాన్ని కాల్చేస్తారు.
తే వారిణా చ సందీప్తా బహుసాహస్రరశ్మయః। ఖం సమావృత్య తిష్ఠన్తి నిర్దహన్తో వసున్ధరామ్ ।। ౩౮.
నీటితో మండుతూ, అనేక వేల కిరణాలతో ఆ సూర్యులు ఆకాశాన్ని కప్పి, భూమిని పూర్తిగా కాల్చేస్తారు.
తతస్తేషాం ప్రతాపేన దహ్యమానా వసున్ధరా। సాద్రినద్యర్ణవా పృథ్వీ విస్నేహా సమపద్యత ।। ౩౮.
వాటి వేడి వల్ల పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలతో కూడిన భూమి పూర్తిగా తడిపోకుండా మారిపోతుంది.
దీప్తాభిః సన్తతాభిశ్చ చిత్రాభిశ్చ సమన్తతః। అధశ్చోర్ధ్వశ్చ తిర్యక్ చ సంరుద్ధం సూర్యరశ్మిభిః ।। ౩౮.
చుట్టూ ఎక్కడ చూసినా, పైకి, కిందకి, అడ్డంగా, సూర్యుని కిరణాలు ఎక్కడికక్కడ మండుతూ, అన్నీ కప్పేస్తాయి.
సూర్య్యగ్నీనాం ప్రవృద్ధానాం సంసృష్టానాం పరస్పరమ్। ఏకత్వముపయాతానామేకజ్వాలం భవత్యుత ।। ౩౮.
ఏడు సూర్యుల అగ్నులు పెరిగి, కలిసిపోయి, ఒకే జ్వాలగా మారుతాయి.
సర్వలోకప్రణాశఞ్చ సోఽగ్నిర్భూత్వా తు మణ్డలీ। చతుర్లోకమిదం సర్వం నిర్దహత్యాశు తేజసా ।। ౩౮.
అప్పుడు ఆ అగ్ని వలయాకారంగా మారి, తన తేజంతో ఈ నాలుగు లోకాలన్నిటినీ త్వరగా కాల్చి నాశనం చేస్తుంది.
తతః ప్రలీయతే సర్వ్వం జఙ్గమం స్థావరం తదా। నిర్వృక్షా నిస్తృణా భూమిః కూర్మపృష్ఠసమా భవేత్ ।। ౩౮.
ఆ సమయంలో చలించేవి, నిలిచేవి అన్నీ నశించిపోతాయి. భూమి చెట్లు, గడ్డి లేకుండా, తాబేలు వెనుక భాగంలా సమతలంగా మారిపోతుంది.
అమ్బరీషమివాభాతి సర్వం మారిషితం జగత్। సర్వమేవ తదార్చిర్భిః పూర్ణం జజ్వాల్యతే నభః ।। ౩౮.
అప్పుడు అగ్నిలో కాలిపోయిన ఈ జగత్తు మొత్తం ఉల్లికట్టిన బంతిలా కనిపిస్తుంది. ఆ సమయంలో ఆకాశం అంతా అగ్ని జ్వాలలతో నిండిపోతుంది.
పాతాలే యాని భూతాని మహోతధిగతాని చ । తతస్తాని ప్రలీయన్తే భూమిత్వముపయాన్తి చ ।। ౩౮.
పాతాళంలో ఉన్న జీవులు, మహాసముద్రంలో నివసించే వారు కూడా అప్పుడు నశించి, మళ్లీ భూమిలో కలిసిపోతారు.
ద్వీపాశ్చ పర్వతాశ్చైవ వర్షాణ్యథ మహోదధిః। సర్వ్వం తద్భస్మసాచ్చక్రే సర్వ్వాత్మా పావకస్తు సః ।। ౩౮.
ద్వీపాలు, పర్వతాలు, దేశాలు, మహాసముద్రం—ఇవి అన్నింటినీ ఆ పరిపూర్ణమైన అగ్ని పూర్తిగా బూడిదగా చేస్తుంది.
సముద్రేభ్యో నదీభ్యశ్చ పాతాలేభ్యశ్చ సర్వతః। పిబన్నపః సమిద్ధోఽగ్నిః పృథివీమాశ్రితో జ్వలన్ ।। ౩౮.
ఆ అగ్ని భూమిపై నిలిచి, సముద్రాలు, నదులు, పాతాళాలన్నీ ఉన్న నీటిని తాగేస్తూ మండిపోతుంది.
తతః సంవర్త్తకః శైలానతిక్రమ్య మహాంస్తథా। లోకాన్ సంహరతే దీప్తో ఘోరః సంవర్త్తకోఽనలః ।। ౩౮.
తర్వాత ఆ భయంకరమైన, మండుతున్న సంహారాగ్ని పెద్ద పెద్ద పర్వతాలను దాటి, లోకాలన్నింటినీ తనలోకి తీసుకుంటుంది.
తతః స పృథివీం భిత్త్వా రసాతలమశోషయత్। నిర్దహ్య తాంస్తు పాతాలాన్నాగలోకమథాదహత్ ।। ౩౮.
తర్వాత అది భూమిని చీల్చి, క్రింద ఉన్న లోకాన్ని ఎండబెట్టి, ఆ పాతాళాలను కాల్చి, నాగలోకాన్ని కూడా దహించేస్తుంది.
అధస్తాత్పృథివీం దగ్ధ్వా హ్యూర్ద్ధ్వం స దహతే దివమ్। యోజనానాం సహస్రాణి హ్యయుతాన్యర్బుదాని చ ।। ౩౮.
భూమిని క్రింద నుంచి కాల్చిన తరువాత, ఆ అగ్ని పైకి వెళ్లి, వేల, లక్షల, కోట్లు యోజనాల మేరకు ఆకాశాన్ని కూడా కాల్చేస్తుంది.
ఉదతిష్ఠఞ్ఛిఖాస్తస్య బహ్వయః సంవర్త్తకస్య తు। గన్ధర్వాంశ్చ పిశాచాంశ్చ సమహోరగరాక్షసాన్ । తదా దహతి సన్దీప్తో గోలకం చైవ సర్వ్వశః ।। ౩౮.
ఆ సంహారాగ్ని జ్వాలలు ఎన్నో దిశల్లో ఎగసిపడతాయి. అప్పుడు గంధర్వులు, పిశాచులు, మహానాగులు, రాక్షసులు, జగత్తు గోళాన్ని మొత్తం దహించబడతారు.
భూర్లోకన్తు భువర్లోకం స్వర్లోకఞ్చ మహస్తథా। ఘోరం దహతి కాలాగ్నిరేవం లోకచతుష్టయమ్ ।। ౩౮.
ఈ విధంగా కాలాగ్ని భూలోకం, భువర్లోకం, స్వర్లోకం, మహర్లోకం అనే నాలుగు లోకాల్నీ భయంకరంగా కాల్చేస్తుంది.
వ్యాప్తేషు తేషు లోకేషు తిర్యగూర్ద్ధ్వమథాగ్నినా। తత్తేజః సమనుప్రాప్తం కృత్స్నం జగదిదం శనైః। అయోగుడనిభం సర్వ్వం తదా హ్యేవం ప్రకాశతే ।। ౩౮.
అప్పుడు ఆ అగ్ని అడ్డంగా, పైకి అన్ని లోకాల్నీ వ్యాపించి, తన తేజంతో ఈ సర్వజగత్తుని మెల్లగా కప్పేస్తుంది. అంతటి జగత్తు అప్పటికి ఇనుప ముద్దలా కనిపిస్తుంది.
తతో గజకులాకారాస్తడిద్భి సమలంకృతాః। ఉత్తిష్ఠన్తి తదా ఘోరా వ్యోమ్ని సంవర్త్తకా ఘనాః ।। ౩౮.
తర్వాత ఆకాశంలో, ఏనుగుల గుంపుల్లా ఆకారమున్న, మెరుపులతో అలంకరించబడిన భయంకరమైన సంహారమేఘాలు ఏర్పడతాయి.
కేచిన్నీలోత్పలశ్యామాః కేచిత్కుముదసన్నిభాః। కేచిద్వైఢూర్యసంకాశా ఇన్ద్రనీలనిభాఽపరే ।। ౩౮.
వాటిలో కొన్ని నీలోత్పలపు నలుపు రంగులో ఉంటాయి, కొన్ని శ్వేతకుముదపు వర్ణంలో ఉంటాయి, మరికొన్ని వైడూర్యపు మెరుపుతో మెరిసిపోతాయి, ఇంకొన్ని ఇంద్రనీలపు ఆకారంలో ఉంటాయి.