వాయుపురాణమ్

తపసా తు సుతప్తేన లోకాన్ విష్టభ్య తిష్ఠతి । విష్టభ్య స తు తేజస్వీ లోకేష్వానన్త్యమశ్నుతే ।। ౨౯.

బాగా ఆచరించిన తపస్సుతో వాడు లోకాలను నిలబెట్టుకుంటాడు; అటువంటి తేజస్సుతో అన్ని లోకాల్లో అనంతత్వాన్ని పొందుతాడు.

దానాచ్ఛ్రేయాంస్తథా యజ్ఞో యజ్ఞాచ్ఛ్రేయస్తథా తపః। సంన్యాసస్తపసః శ్రేయాంస్తస్మాజ్జ్ఞానం గురుః స్మృతమ్ ।। ౨౯.

దానం యజ్ఞం కన్నా మేలైనది, యజ్ఞం కన్నా తపస్సు మేలు; తపస్సు కన్నా సంయాసం మేలు, అందుకే జ్ఞానం అత్యుత్తమమని చెబుతారు.

శ్రృయన్తే హి తపఃసిద్ధాః క్షాత్రోపేతా ద్విజాతయః। విశ్వామిత్రో నరపతిర్మాన్ధాతా సంకృతిః కపిః ।। ౨౯.

తపస్సులో సిద్ధిచెందినవారు క్షత్రియులలోనూ, ద్విజులలోనూ ఉన్నారని విన్నాము. విశ్వామిత్రుడు రాజు, మంధాత, సంకృతి, కపి — వీరందరూ ఉదాహరణలు.

కపేశ్చ పురుకుత్సశ్చ సత్యశ్చానృహవానృథుః ఆర్ష్టిషేణోఽమీఢశ్చ భాగాన్యోన్యస్తథైవ చ ।। ౨౯.

కపికి పురుకుత్సుడు, సత్యుడు, అనృహవుడు, ఋతువు, ఆర్ష్టిషేణుడు, అమీఢుడు, భాగుడు, ఇతరులు కూడా ఉన్నారు.

కక్షీవశ్చైవ శిజయస్తథాన్యే చ మహారథాః। రథీతరశ్చ రున్దశ్చ విష్ణువృద్ధాదయో నృపాః ।। ౨౯.

కక్షీవుడు, శిజయుడు, ఇంకా ఇతర మహారథులు, రథీతరుడు, రుండుడు, విష్ణువృద్ధుడు మొదలైన రాజులు కూడా ఉన్నారు.

క్షాత్రోపేతాః స్మృతా హ్యేతే తపసా ఋషితాఙ్గతాః । ఏతే రాజర్షయః సర్వ్వే సిద్ధిం సుమహతీఙ్గతాః। అత ఊర్ద్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి అయోర్వంశం మహాత్మనః ।। ౨౯.

వీరు క్షత్రియులలో జన్మించి తపస్సుతో ఋషిత్వాన్ని పొందినవారు. వీరందరూ రాజర్షులు, గొప్ప సిద్ధిని పొందినవారు. ఇప్పుడు నేను ఆయువు వంశాన్ని వివరంగా చెబుతాను.

సూత ఉవాచ।। ఏతే పుత్రా మహాత్మానః పఞ్చైవాసన్ మహాబలాః। స్వర్భానుతనయా విప్రాః ప్రభాయాం జజ్ఞిరే నృపాః ।। ౩౦.

సూతుడు చెప్పాడు: మహాత్ములైన ఈ అయిదుగురు బలవంతులు, స్వర్భాను కుమారులు, ప్రభాలో జన్మించారు. వీరు రాజులలో ప్రసిద్ధులు.

నహుషః ప్రథమస్తేషాం పుత్రధర్మ్మా తతః స్మృతః। ధర్మ్మవృద్ధాత్మజశ్చైవ సుతహోత్రో మహాయశాః ।। ౩౦.

వారిలో నహుషుడు మొదటివాడు, తరువాత పుత్రధర్ముడు. ధర్మవృద్ధుని కుమారుడు సుతహోత్రుడు, అతడు గొప్ప కీర్తిని సంపాదించాడు.

సుతహోత్రస్య దాయాదాస్త్రయః పరమధార్మ్మికాః। కాశః శలశ్చ ద్వావేతౌ తథా గృత్సమదః ప్రభుః ।। ౩౦.

సుతహోత్రునికి ముగ్గురు సద్గుణసంపన్నమైన వారైన వారసులు: కాశుడు, శలుడు, మరియు గొప్పవాడు గృత్సమదుడు.

పుత్రో గృత్సమదస్యాపి శునకో యస్య శౌనకః। బ్రాహ్మణాః క్షత్రియాశ్చైవ వైశ్యాః శూద్రాస్తథైవ చ ।। ౩౦.

గృత్సమదునికి కుమారుడు శునకుడు, అతనికి కుమారుడు శౌనకుడు. బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు కూడా అతని వంశంలో పుట్టారు.

ఏతస్య వంశే సమ్భూతా విచిత్రైః కర్మ్మభిర్ద్విజాః। శలాత్మజో హ్యార్ష్టిషేణశ్చరన్తస్తస్య చాత్మజః ।। ౩౦.

ఈ వంశంలో వివిధ కర్మలతో బ్రాహ్మణులు పుట్టారు. శలునికి కుమారుడు ఆర్ష్టిషేణుడు, అతనికి కుమారుడు కూడా wandering జీవితం గడిపాడు.

శౌనకాశ్చార్ష్టిషేణాశ్చ క్షాత్రోపేతా ద్విజాతయః। కాశస్య కాశయో రాష్టః పుత్రో దీర్ఘతపాస్తథా ।। ౩౦.

శౌనకులు, ఆర్ష్టిషేణులు, క్షత్రియులతో కూడిన ద్విజాతులు, అలాగే కాశుని కుమారుడు కాశుడు, దీర్ఘతపస్సు అనే వారు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.

ధర్మ్మశ్చ దీర్ఘతపసో విద్వాన్ ధన్వన్తరిస్తతః। తపసా సుమహాతేజా జాతో వృద్ధస్య ధీమతః। అథైనమృషయః ప్రోచుః సూతం వాక్యమిమం పునః ।। ౩౦.

దీర్ఘతపస్సు నుండి ధర్ముడు పుట్టాడు. ఆ తరువాత, మహా తపస్సుతో ప్రకాశించే ధన్వంతరి అనే జ్ఞాని, వృద్ధుడైన ధీమంతుని నుండి జన్మించాడు. అప్పుడు ఋషులు మళ్లీ సూతుని ఈ మాటలు అడిగారు.

ఋషయ ఊచుః ।। కథం ధన్వన్తరిర్ద్దేవో మానుషేష్విహ జజ్ఞివాన్। ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామస్తతో బ్రూహి ప్రియం తథా ।। ౩౦.

ఋషులు ఇలా అడిగారు: ధన్వంతరి దేవుడు మనుషులలో ఎలా పుట్టాడు? ఇది మాకు తెలుసుకోవాలని ఉంది. దయచేసి మనకు సుస్పష్టంగా చెప్పు.

సూత ఉవాచ।। ధన్వన్తరేః సమ్భవోఽయం శ్రూయతామిహ వై ద్విజాః। స సమ్భూతః సముద్రాన్తే మథ్యమానేఽమృతే పురా ।। ౩౦.

సూతుడు చెప్పాడు: ద్విజులారా, ధన్వంతరి జన్మగురించి వినండి. పూర్వకాలంలో అమృతాన్ని మథిస్తున్నప్పుడు, సముద్రం ఒడ్డున ఆయన ఉద్భవించాడు.

ఉత్పన్నః సకలాత్ పూర్వ్వం సర్వ్వతశ్చ శ్రియావృతః। సర్వ్వసంసిద్ధకాయం తం దృష్ట్వా విష్టమ్భితః స్థితః। అజస్త్వమితి హోవాచ తస్మాదజస్తు సః స్మృతః ।। ౩౦.

అందరికి ముందుగా, అన్ని వైపులా మహిమతో కప్పబడి ఆయన జన్మించాడు. ఆయన శరీరం సంపూర్ణంగా ఉండటాన్ని చూసి, జన్మించని వాడు ఆశ్చర్యపోయి, 'నీవు అజుడవు' అని అన్నాడు. అందుకే ఆయనకు అజుడు అనే పేరు వచ్చింది.

అజః ప్రోవాచ విష్ణుం తం తనయోఽస్మి తవ ప్రభో। విధత్స్వ భాగం స్థానఞ్చ మమ లోకే సురోత్తమ ।। ౩౦.

అజుడు విష్ణువుతో ఇలా అన్నాడు: ప్రభూ! నేను మీ కుమారుడను. ఈ లోకంలో నాకు ఒక భాగం, ఒక స్థానం కేటాయించండి.

ఏవముక్తః సుదృష్ట్వా తు తథా ప్రోవాచ స ప్రభుః । కృతో యజ్ఞవిభాగస్తు యజ్ఞియౌర్హే సురైస్తథా ।। ౩౦.

అలా అడిగిన తరువాత, ప్రభువు ఆయనను బాగా చూసి ఇలా అన్నాడు: యజ్ఞంలో భాగాలు ఇప్పటికే కేటాయించబడ్డాయి. దేవతలు తమ యజ్ఞఫలితాలను పొందారు.

వేదేషు విధియుక్తఞ్చ విధిహోత్రం మహర్షిభిః। న శక్యమిహ హోమో వై తుల్యం కర్త్తుం కదాచన ।। ౩౦.

వేదాలలో మహర్షులు చెప్పిన విధిగా హోమాలు చేయడం ఇక్కడ సమానంగా ఎప్పుడూ సాధ్యం కాదు.

అర్వాక్సుతోఽసి హే దేవ నామమన్త్రోఽసి వై ప్రభో। ద్వితీయాయాన్తు సమ్భూత్యాం లోకే ఖ్యాతిఙ్గమిష్యసి ।। ౩౦.

ప్రభూ! నువ్వు తరువాత జన్మించినవాడవు. నీవే నామములు, మంత్రాలకు అధిపతి. నీ రెండవ జన్మలో ఈ లోకంలో నీవు ప్రసిద్ధి పొందుతావు.

అణిమాదియుతా సిద్ధిర్గర్భస్థస్య భవిష్యతి। తేనైవ చ శరీరేణ దేవత్వం ప్రాప్స్యసి ప్రభో। చారుమన్త్రైర్ఘృతైర్గన్ధైర్యక్ష్యన్తి త్వాం ద్విజాతయః ।। ౩౦.

నీకు గర్భంలోనే అణిమాది సిద్ధులు లభిస్తాయి. అదే శరీరంతో దేవత్వాన్ని పొందుతావు. ద్విజాతులు నిన్ను మధురమైన మంత్రాలతో, నెయ్యితో, సుగంధాలతో పూజిస్తారు.

అథ చ త్వం పునశ్చైవ ఆయుర్వేదం విధాస్యసి। అవశ్యమ్భావీ హ్యర్థోఽయం ప్రాగ్దిష్టస్త్వబ్జయోనినా ।। ౩౦.

మరల నీవే ఆయుర్వేదాన్ని స్థాపిస్తావు. ఇది తప్పకుండా జరుగుతుంది; ఇది ముందే కమలజనుడైన బ్రహ్మ ద్వారా నిర్ణయించబడింది.

ద్వితీయం ద్వాపరం ప్రాప్య భవితా త్వం న సంశయః। తస్మాత్ తస్మై వరం దత్త్వా విష్ణురన్తర్దఘే తతః ।। ౩౦.

రెండవ ద్వాపరయుగం వచ్చినప్పుడు నీవు జన్మిస్తావు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. అందుకే విష్ణువు వరమిచ్చి, అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు.

ద్వితీయే ద్వాపరే ప్రాప్తే సౌనహోత్రః స కాశిరాట్। పుత్రకామ స్తపస్తేపే నృపో దీర్ఘతపాస్తథా ।। ౩౦.

రెండవ ద్వాపరయుగంలో, కాశిరాజు సౌనహోత్రుడు కుమారుని కోరికతో తపస్సు చేశాడు. అలాగే దీర్ఘతపస్సు అనే రాజు కూడా తపస్సు చేశాడు.

అజం దేవన్తు పుత్రార్థే హ్యారిరాధయిషుర్నృపః। వరేణ చ్ఛన్దయామాస ప్రీతో ధన్వన్తరిర్నృపమ్ ।। ౩౦.

కుమారుని కోరికతో ఆ రాజు అజుడైన దేవుని ప్రసన్నం చేసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు. ధన్వంతరి సంతోషించి, రాజుకు కావలసిన వరాన్ని ఇచ్చేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.

నృప ఉవాచ।। భగవన్ యది తుష్టస్త్వం పుత్రో మే ధృతిమాన్ భవ। తథేతి సమనుజ్ఞాయ తత్రైవాన్తరధీయత ।। ౩౦.

రాజు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా! మీరు సంతోషిస్తే నాకు ధైర్యవంతుడైన కుమారుడు కలగాలని కోరుకుంటున్నాను. ధన్వంతరి అంగీకరించి, అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు.

తస్య గేహే సముత్పన్నో దేవో ధన్వన్తరిస్తదా। కాశిరాజో మహారాజః సర్వ్వరోగప్రణాశనః ।। ౩౦.

ఆ సమయంలో ఆ రాజు ఇంట్లో ధన్వంతరి దేవుడు జన్మించాడు. కాశిరాజు, మహారాజా! అన్ని రోగాలను నశింపజేసేవాడిగా ప్రసిద్ధి పొందాడు.

ఆయుర్వేదం భరద్వాజశ్చకార సభిషక్క్రియమ్। తమష్టధా పునర్వ్యస్య శిష్యేభ్యః ప్రత్యపాదయత్ ।। ౩౦.

భరద్వాజుడు ఆయుర్వేదాన్ని, దానికి సంబంధించిన వైద్య విధానాన్ని రచించాడు. ఆయన దాన్ని ఎనిమిది భాగాలుగా విభజించి, తన శిష్యులకు బోధించాడు.

ధన్వన్తరిసుతశ్చాపి కేతుమానితి విశ్రుతః। అథ కేతుమతః పుత్రో విభో భీమరథో నృపః। దివోదాస ఇతి ఖ్యాతో వారాణస్యధిపోఽభవత్ ।। ౩౦.

ధన్వంతరి కుమారుడు కేతుమాన్ అని ప్రసిద్ధి. ఆ కేతుమాన్ కుమారుడు భీమరథుడు అనే రాజు. భీమరథునికి దివోదాసుడు జన్మించాడు; వారణాసి పాలకుడిగా ఆయన పేరు పొందాడు.