వాయుపురాణమ్

గోరూపాణాం పురస్తాత్తు మధ్యమాంశస్తు పర్య్యయః। తయోర్విభాగో గీతానాం లావణ్యమార్గసంస్థితః ।। ౨౫.

గోరూప స్వరాలలో మధ్య భాగమే విరుద్ధంగా ఉంటుంది. పాటల్లో వీటి తేడా, మార్గంలో ఉన్న అందాన్ని చూపిస్తుంది.

అనుషఙ్గం మయోద్దిష్టం స్వసారఞ్చ స్వరాన్తరమ్। పర్య్యయః సంప్రవర్త్తేత సప్తస్వరపదక్రమమ్ ।। ౨౫.

నేను అనుసంధానం, సంబంధిత స్వరాన్ని వివరించాను. విరుద్ధత ఏడు స్వరాల క్రమంలో కొనసాగుతుంది.

గాన్ధారాంశేన గీయన్తే చత్వారి మన్ద్రకాణి చ। పఞ్చమో మధ్యమశ్చైవ ధైవతే తు నిషాదజైః। షడ్జర్షభైశ్చ జానీమో మన్ద్రకేష్వేవ నాన్తరే ।। ౨౫.

గాంధార భాగంతో నాలుగు లోతైన స్వరాలు పాడబడతాయి. ఐదవది మధ్యమ, ధైవతంలో నిషాదంతో, షడ్జ, ఋషభాలతో కూడా మనం లోతైన స్వరాల్లో మాత్రమే తెలుసుకోవాలి, మధ్యలో కాదు.

ద్వే చాపరాన్తికే విద్యాద్ధయశుల్లాష్టకస్య తు। ప్రాకృతే వైణవైశ్చైవ గాన్ధారాంశే ప్రయుజ్యతే ।। ౨౫.

గుర్రం, అష్టకంలో రెండు తక్కువ స్థాయిలను తెలుసుకోవాలి. సహజ, వైణవాల్లో గాంధార భాగాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

పదస్య తు త్రయం రూపం సప్తరూపన్తు కౌశికమ్। గాన్ధారాంశేన కార్త్స్న్యేన పర్యయస్య విధిః స్మృతః । ఏవఞ్చైవ క్రమోద్దిష్టో మధ్యమాంశస్య మధ్యమః ।। ౨౫.

పదానికి మూడు రూపాలు, కౌశికానికి ఏడు రూపాలు ఉంటాయి. గాంధార భాగాన్ని పూర్తిగా అనుసరించి విరుద్ధ నియమం స్థిరపడుతుంది. అలాగే మధ్యమ భాగానికి మధ్యమ క్రమాన్ని నిర్ణయించారు.

యాని గీతాని ప్రోక్తాని రూపేణ తు విశేషతః। తత్తు సప్తస్వరం కార్య్యం సప్తరూపఞ్చ కౌశికమ్ ।। ౨౫.

ప్రత్యేక రూపంలో చెప్పిన పాటలు ఏడు స్వరాలతో ఉండాలి. కౌశికానికి ఏడు రూపాలు ఉండాలి.

అఙ్గదర్శనమిత్యాహుర్మానే ద్వే సమకే తథా। ద్వితీయభావాచరణా మాత్రా నాభిప్రతిష్ఠితా ।। ౨౫.

ఇది అంగదర్శనం అని అంటారు. రెండు సమాన పరిమాణాలు ఉంటాయి. రెండవ స్థానంలో మాప్రామాణం నాభిలో స్థిరపడదు.

ఉత్తరే చ ప్రకృత్యేవం మాత్రా తల్లీయతే తథా । హన్తారః పిణ్డకో యత్ర మాత్రాయాం నాతివర్త్తతే ।। ౨౫.

ఉత్తర దిశలో కూడా, ప్రకృతి లాగా, ఆ పరిమాణం అక్కడ కలిసిపోతుంది. అక్కడ హంతకులు ఒకటి అయిపోతే, ఆ పరిమాణం మించదు.

పాదేనైకేన మాత్రాయాం పాదోనామతి వీరణా। సంఖ్యాయాశ్చోపహననం తత్ర యానమితి స్మృతమ్ ।। ౨౫.

ఒక కాలు పరిమాణంలో ఉండగా, ఇంకో కాలు వీరణంలో ఉండదు. అక్కడ సంఖ్య తగ్గడం 'యానం' అని పిలుస్తారు.

ద్వితీయం పాదభఙ్గఞ్చ గ్రహేణాభిప్రతిష్ఠితమ్। పూర్వ్వమష్టతృతీయే తు ద్వితీయం చాపరీతకే ।। ౨౫.

రెండవ కాలి విరామం పట్టుకోవడం వల్ల ఏర్పడుతుంది. ముందు ఎనిమిదవదానిలో, మూడవదానిలో, అలాగే రెండవదానిలో ఇతర క్రమంలో ఉంటుంది.

అర్ద్ధేన పాదసామ్యస్య పాదభాగాచ్చ పఞ్చకే। పాదభాగం సపాదం తు ప్రకృత్యామపి సంస్థితమ్ ।। ౨౫.

అర్ధ కాలి సమతా, ఐదవ భాగంలో కాలి భాగం, అలాగే కాలి భాగంతో కూడినది కూడా అసలు రూపంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.

చతుర్థముత్తరే చైవ మద్రవత్యాం చ మద్రకే। మద్రకే దక్షిణస్యాపి యథోక్తా వర్త్తతే కలా ।। ౨౫.

నాలుగవదానిలో ఉత్తర దిశలో, మద్రవతిలో, మద్రకంలో, అలాగే దక్షిణ మద్రకంలో కూడా చెప్పిన విధంగా ఆ కాల పరిమాణం ఉంటుంది.

పూర్వ్వమేవానుయోగన్తు ద్వితీయా బుద్ధిరిష్యతే। పాదౌ చాహరణం చాస్మత్ పారం నాత్ర విధీయతే ।। ౨౫.

ముందుగా అన్వయమే, రెండవది జ్ఞానం అని భావించాలి. ఇక్కడ మనం కాలును తీసుకోవడం తప్ప, దాటి పోవడం లేదు.

ఏకత్వముపయోగస్య ద్వయోర్యద్ధి ద్విజోత్తమ। అనేకసమవాయస్తు పతాకాహరిణం స్మృతమ్ ।। ౨౫.

ఉపయోగం ఏకత్వం ఇద్దరిదీ, ఓ ఉత్తమ ద్విజా. కానీ అనేకం కలిసినప్పుడు 'పతాకాహరిణ' అని అంటారు.

తిసౄణాం చైవ వృత్తీనాం వృత్తౌ వృత్తా చ దక్షిణా। అష్టౌ తు సమవాయాస్తే సౌవీరా మూర్చ్ఛనా తథా। కుశత్యనుత్తరః సత్యం సప్త సత్త్వస్వరం తు యః ।। ౨౫.

మూడు ఛందస్సులలో, ఛందస్సు కుడి వైపు ఉంటుంది. ఎనిమిది కలయికలు 'సౌవీర' అని, అలాగే 'మూర్ఛన' అని పిలుస్తారు. కుశత్యుడిని మించిపోయిన వాడికి ఏడు స్వచ్చమైన స్వరాలు ఉంటాయని అంటారు.

సూత ఉవాచ।। కకుద్మినస్తు తం లోకం రైవతస్య గతస్య హ। హతాః పుణ్యజనైః సర్వ్వా రాక్షసైః సా కుశస్థలీ ।। ౨౬.

సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: రైవతుడు ఆ లోకానికి వెళ్లిన తర్వాత, రాక్షసులు అందరు పుణ్యజనులను హత్య చేయగా, కుశస్థళీ నాశనం అయింది.

తద్వై భ్రాతృశతం తస్య ధార్మ్మికస్య మహాత్మనః। నిబధ్యమానా రక్షోభిర్దిశః సంప్రాద్రవన్ భయాత్ ।। ౨౬.

ఆ ధార్మికుడు, మహాత్ముడైన వాడికి వంద మంది అన్నదమ్ములు ఉండేవారు. వారిని రాక్షసులు బంధించగా, భయంతో అందరూ దిక్కులా పారిపోయారు.

తేషాన్తు తే భయాక్రాన్తాః క్షత్రియాస్తత్ర తత్ర హి। అన్వవాయస్తు సుమహాన్ మహాంస్తత్ర ద్విజోత్తమాః ।। ౨౬.

వారిలో ఆ క్షత్రియులు భయంతో ఇక్కడ అక్కడ చెల్లాచెదురయ్యారు. అయినా అక్కడ గొప్ప వంశం ఏర్పడింది, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా.

ప్రయతా ఇతి విఖ్యాతా దిక్షు సర్వ్వాసు ధార్మ్మికాః। ధృష్టస్య ధార్ష్టకం క్షత్రం రణధృష్టం బభూవ హ ।। ౨౬.

వారు అన్ని దిక్కులలో 'ప్రయతా'లు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధికెక్కారు. ధృష్టుని నుంచి ధార్ష్టక క్షత్రియులు, యుద్ధంలో ధైర్యంగా ఉండేవారు.

త్రిసాహస్రన్తు సగణం క్షత్రియాణాం మహాత్మనామ్। నభగస్య చ దాయాదో నాభాగో నామ వీర్య్యవాన్ ।। ౨౬.

వారి అనుచరులతో కలిసి మూడు వేల మంది మహాత్ములైన క్షత్రియులు ఉండేవారు. నభగుని వారసుడైన నభాగుడు, పరాక్రమవంతుడు.

అమ్బరీషస్తు నాభాగిర్విరూపస్తస్య చాత్మజః। పృషదశ్వో విరూపస్య తస్య పుత్రో రథీతరః ।। ౨౬.

నభాగుని కుమారుడు అంబరీషుడు, అతని కుమారుడు విరూపుడు, విరూపుని కుమారుడు పృషదశ్వుడు, అతని కుమారుడు రథీతరుడు.

ఏతే క్షత్రప్రసూతా వై పునశ్చాఙ్గిరసః స్మృతాః । రథీతరాణాం ప్రవరాః క్షాత్రోపేతా ద్విజాతయః ।। ౨౬.

వారు క్షత్రియ వంశంలో పుట్టినా, అంగిరసుని సంతానంగా కూడా గుర్తించబడ్డారు. రథీతరులలో ఉత్తములు, క్షత్రియ వంశాన్ని కలిగి ఉన్న బ్రాహ్మణులు.

క్షువతస్తు మనోః పూర్వ్వమిక్ష్యాకురభినిఃసృతః । తస్య పుత్రశతం త్వాసీదిక్ష్వాకోర్భూరిదక్షిణమ్ ।। ౨౬.

క్షువతుడు మనువుకు పెద్దవాడు. అతని నుంచి ఇక్ష్వాకు పుట్టాడు. అతనికి వంద మంది కుమారులు ఉండేవారు. ఇక్ష్వాకు చాలా దానశీలుడు.

తేషాం జ్యేష్ఠో వికుక్షిశ్చ నేమిర్దణ్డశ్చ తే త్రయః। శకునిప్రముఖాస్తస్య పుత్రాః పంచాశతస్తు తే ।। ౨౬.

వారిలో పెద్దవాడు వికుక్షి, నేమి, దండ — ఈ ముగ్గురు. అతనికి శకుని మొదలైన యాభై మంది కుమారులు.

ఉత్తరాపథదేశస్య రక్షితారో మహీక్షితః। చత్వారింశత్తథాష్టౌ చ దక్షిణస్యాఞ్చ తే దిశి ।। ౨౬.

ఉత్తరాపథ దేశాన్ని రక్షించిన రాజులు నలభై ఎనిమిది మంది, అలాగే దక్షిణ దిశలో కూడా ఉండేవారు.

వింశతిప్రముఖాస్తే తు దక్షిణాపథరక్షిణః। ఇక్ష్వాకుస్తు వికుక్షిం వై అష్టకాయామథాదిశేత్ ।। ౨౬.

అప్పటికే ఇరవై మంది ప్రధానులు దక్షిణ దిక్కును కాపాడుతూ ఉన్నారు. అప్పుడు ఇక్ష్వాకు, అష్టకా కార్యక్రమం కోసం వికుక్షిని ఆదేశించాడు.

రాజోవాచ।। మాంసమానయ శ్రాద్ధేయం మృగాన్ హత్వా మహాబల। శ్రాద్ధమద్య ను కర్తవ్యమష్టకాయాం న సంశయః ।। ౨౬.

రాజు ఇలా అన్నాడు: 'శ్రాద్ధానికి మాంసం తీసుకురా. బలమైనవాడా, జంతువులను వేటాడి తేవాలి. ఈ రోజు అష్టకా శ్రాద్ధం తప్పకుండా చేయాలి.'

స గతస్తు మృగవ్యాం వై వచనాత్తస్య ధీమతః। మృగాన్ సహస్రశో హత్వా పరిశ్రాన్తశ్చ వీర్య్యవాన్। భక్షయచ్ఛశకన్తత్ర వికుక్షిర్మృగయాఙ్గతః ।। ౨౬.

ఆ జ్ఞానవంతుడి మాటలు వినిపించి వికుక్షి వేటకు వెళ్లాడు. వేలాది జంతువులను వేటాడి, అలసిపోయి, అక్కడే ఒక ముషికాన్ని తిన్నాడు.

ఆగతే స వికుక్షౌ తు సమాంసే సహసైనికే। వసిష్ఠఞ్చోదయామాస మాంసం ప్రోక్షయతామితి ।। ౨౬.

వికుక్షి మాంసంతో తన సైన్యంతో తిరిగి వచ్చినప్పుడు, వసిష్ఠుడిని పిలిచి, 'ఈ మాంసాన్ని శుద్ధి చేయి' అని కోరాడు.