వాయుపురాణమ్

మక్షిప్రచ్ఛేదనో నామ చతుష్కలగణః స్మృతః। అలఙ్కారా భవన్త్యేతే త్రింశద్యే వై ప్రకీర్త్తితాః। వర్ణస్థానప్రయోగేణ కలామాత్రా ప్రమాణతః ।। ౨౫.

నాలుగు భాగాల సమూహాన్ని 'మక్షిప్రచ్ఛేదనం' అని అంటారు. ఇవే అలంకారాలు, మొత్తం ముప్పై అని చెప్పబడ్డాయి. ఇవి వర్ణస్థానం, కాల పరిమాణాన్ని బట్టి వాడతారు.

సంస్థానఞ్చ ప్రమాణం చ వికారో లక్షణన్తథా। చతుర్విధమిదం జ్ఞేయమలఙ్కారప్రయోజనమ్ ।। ౨౫.

రూపం, పరిమాణం, మార్పు, లక్షణం—ఈ నాలుగు అలంకార ప్రయోజనాలు తెలుసుకోవాలి.

యథాత్మనో హ్యలఙ్కారో విపర్యస్తోఽతిగర్హితః। వర్ణమేవాప్యలంకర్త్తుం విషమం హ్యాత్మసమ్భవాత్ ।। ౨౫.

మనపై అలంకారం తప్పుగా వేసుకుంటే అది ఎంత నిందించబడుతుందో, అలాగే వర్ణాన్ని దాని స్వభావానికి విరుద్ధంగా అలంకరించడం కూడా తగదు.

నానాభరణసంయోగాద్యథా నార్యా విభూషణమ్। వర్ణస్య చైవాలఙ్కారో విపర్యస్తోఽతిగర్హితః ।। ౨౫.

ఒక మహిళా ఆభరణాలు కలిపి తప్పుగా ధరిస్తే ఎలా అనుచితంగా ఉంటుందో, అలాగే వర్ణానికి తగిన విధంగా కాకుండా అలంకారం చేస్తే అది కూడా తీవ్రంగా నిందించబడుతుంది.

న పాదే కుణ్డలే దృష్టే న కణ్ఠే రసనా యథా। ఏవమేవ హ్యలఙ్కారో విపర్యస్తో విగర్హితః ।। ౨౫.

పాదాల్లో కుండలు, మెడలో రసన ఉండవు కదా. అలాగే అలంకారం కూడా తగిన చోట కాకుండా చేస్తే అది తప్పే.

క్రియమాణోఽప్యలఙ్కారో రాగం యశ్చైవ దర్శయేత్। యథోద్దిష్టస్య మార్గస్య కర్త్తవ్యస్య విధీయతే ।। ౨౫.

అలంకారం చేయడంలో కూడా, తగిన విధానాన్ని చూపాలి. నిర్ణయించిన మార్గం, పద్ధతి ప్రకారం చేయాలి.

లక్షణం పర్య్యవస్థాపి వర్ణికాభిః ప్రవర్త్తనమ్। యాథాతథ్యేన వక్ష్యామి మాసేద్భవముఖోద్భవే ।। ౨౫.

లక్షణం, సరైన వినియోగం, గాయకుల ఆచరణ—ఇవి నిజంగా ఎలా ఉంటాయో నేను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను; కేవలం మాటల ద్వారా వచ్చినవి కావు.

త్రయోవింశత్యశీతిస్తు తేషామేతద్విపర్యయః। షడ్జపక్షోఽపి తత్త్వాదౌ మధ్యో హీనస్వరో భవేత్ ।। ౨౫.

వీటి విరుద్ధ రూపాలు ఎనభై మూడు అని చెప్పబడతాయి. మొదట్లో, షడ్జపక్షం లేకపోతే అది మధ్య లేదా తక్కువ స్వరంగా మారుతుంది.

షడ్జమధ్యమయోశ్చైవ గ్రామయోః పర్య్యపస్తథా। మానోయోత్తరమన్ద్రస్య షడేవాత్రావికస్య చ ।। ౨౫.

షడ్జ, మధ్యమ అనే రెండు స్వరపద్ధతుల్లో కూడా ఇదే విధంగా విరుద్ధత ఉంటుంది. షడ్జ, ఆవిక స్వరాలకు ఎత్తు, తక్కువ స్థాయిల పరిమాణాన్ని తెలుసుకోవాలి.

స్వరాలంప్రత్యయశ్చైవ సర్వ్వేషాం ప్రత్యయః స్మృతః। అనుగమ్య బహిర్గీతం విజ్ఞాతం పఞ్చదైవతమ్ ।। ౨౫.

అన్ని స్వరాలకు అలంకారం చేయడం తగినదే. బాహ్య గీతాన్ని అనుసరించి, పదిహేను దేవతలను తెలుసుకోవచ్చు.

గోరూపాణాం పురస్తాత్తు మధ్యమాంశస్తు పర్య్యయః। తయోర్విభాగో గీతానాం లావణ్యమార్గసంస్థితః ।। ౨౫.

గోరూప స్వరాలలో మధ్య భాగమే విరుద్ధంగా ఉంటుంది. పాటల్లో వీటి తేడా, మార్గంలో ఉన్న అందాన్ని చూపిస్తుంది.

అనుషఙ్గం మయోద్దిష్టం స్వసారఞ్చ స్వరాన్తరమ్। పర్య్యయః సంప్రవర్త్తేత సప్తస్వరపదక్రమమ్ ।। ౨౫.

నేను అనుసంధానం, సంబంధిత స్వరాన్ని వివరించాను. విరుద్ధత ఏడు స్వరాల క్రమంలో కొనసాగుతుంది.

గాన్ధారాంశేన గీయన్తే చత్వారి మన్ద్రకాణి చ। పఞ్చమో మధ్యమశ్చైవ ధైవతే తు నిషాదజైః। షడ్జర్షభైశ్చ జానీమో మన్ద్రకేష్వేవ నాన్తరే ।। ౨౫.

గాంధార భాగంతో నాలుగు లోతైన స్వరాలు పాడబడతాయి. ఐదవది మధ్యమ, ధైవతంలో నిషాదంతో, షడ్జ, ఋషభాలతో కూడా మనం లోతైన స్వరాల్లో మాత్రమే తెలుసుకోవాలి, మధ్యలో కాదు.

ద్వే చాపరాన్తికే విద్యాద్ధయశుల్లాష్టకస్య తు। ప్రాకృతే వైణవైశ్చైవ గాన్ధారాంశే ప్రయుజ్యతే ।। ౨౫.

గుర్రం, అష్టకంలో రెండు తక్కువ స్థాయిలను తెలుసుకోవాలి. సహజ, వైణవాల్లో గాంధార భాగాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

పదస్య తు త్రయం రూపం సప్తరూపన్తు కౌశికమ్। గాన్ధారాంశేన కార్త్స్న్యేన పర్యయస్య విధిః స్మృతః । ఏవఞ్చైవ క్రమోద్దిష్టో మధ్యమాంశస్య మధ్యమః ।। ౨౫.

పదానికి మూడు రూపాలు, కౌశికానికి ఏడు రూపాలు ఉంటాయి. గాంధార భాగాన్ని పూర్తిగా అనుసరించి విరుద్ధ నియమం స్థిరపడుతుంది. అలాగే మధ్యమ భాగానికి మధ్యమ క్రమాన్ని నిర్ణయించారు.

యాని గీతాని ప్రోక్తాని రూపేణ తు విశేషతః। తత్తు సప్తస్వరం కార్య్యం సప్తరూపఞ్చ కౌశికమ్ ।। ౨౫.

ప్రత్యేక రూపంలో చెప్పిన పాటలు ఏడు స్వరాలతో ఉండాలి. కౌశికానికి ఏడు రూపాలు ఉండాలి.

అఙ్గదర్శనమిత్యాహుర్మానే ద్వే సమకే తథా। ద్వితీయభావాచరణా మాత్రా నాభిప్రతిష్ఠితా ।। ౨౫.

ఇది అంగదర్శనం అని అంటారు. రెండు సమాన పరిమాణాలు ఉంటాయి. రెండవ స్థానంలో మాప్రామాణం నాభిలో స్థిరపడదు.

ఉత్తరే చ ప్రకృత్యేవం మాత్రా తల్లీయతే తథా । హన్తారః పిణ్డకో యత్ర మాత్రాయాం నాతివర్త్తతే ।। ౨౫.

ఉత్తర దిశలో కూడా, ప్రకృతి లాగా, ఆ పరిమాణం అక్కడ కలిసిపోతుంది. అక్కడ హంతకులు ఒకటి అయిపోతే, ఆ పరిమాణం మించదు.

పాదేనైకేన మాత్రాయాం పాదోనామతి వీరణా। సంఖ్యాయాశ్చోపహననం తత్ర యానమితి స్మృతమ్ ।। ౨౫.

ఒక కాలు పరిమాణంలో ఉండగా, ఇంకో కాలు వీరణంలో ఉండదు. అక్కడ సంఖ్య తగ్గడం 'యానం' అని పిలుస్తారు.

ద్వితీయం పాదభఙ్గఞ్చ గ్రహేణాభిప్రతిష్ఠితమ్। పూర్వ్వమష్టతృతీయే తు ద్వితీయం చాపరీతకే ।। ౨౫.

రెండవ కాలి విరామం పట్టుకోవడం వల్ల ఏర్పడుతుంది. ముందు ఎనిమిదవదానిలో, మూడవదానిలో, అలాగే రెండవదానిలో ఇతర క్రమంలో ఉంటుంది.

అర్ద్ధేన పాదసామ్యస్య పాదభాగాచ్చ పఞ్చకే। పాదభాగం సపాదం తు ప్రకృత్యామపి సంస్థితమ్ ।। ౨౫.

అర్ధ కాలి సమతా, ఐదవ భాగంలో కాలి భాగం, అలాగే కాలి భాగంతో కూడినది కూడా అసలు రూపంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.

చతుర్థముత్తరే చైవ మద్రవత్యాం చ మద్రకే। మద్రకే దక్షిణస్యాపి యథోక్తా వర్త్తతే కలా ।। ౨౫.

నాలుగవదానిలో ఉత్తర దిశలో, మద్రవతిలో, మద్రకంలో, అలాగే దక్షిణ మద్రకంలో కూడా చెప్పిన విధంగా ఆ కాల పరిమాణం ఉంటుంది.

పూర్వ్వమేవానుయోగన్తు ద్వితీయా బుద్ధిరిష్యతే। పాదౌ చాహరణం చాస్మత్ పారం నాత్ర విధీయతే ।। ౨౫.

ముందుగా అన్వయమే, రెండవది జ్ఞానం అని భావించాలి. ఇక్కడ మనం కాలును తీసుకోవడం తప్ప, దాటి పోవడం లేదు.

ఏకత్వముపయోగస్య ద్వయోర్యద్ధి ద్విజోత్తమ। అనేకసమవాయస్తు పతాకాహరిణం స్మృతమ్ ।। ౨౫.

ఉపయోగం ఏకత్వం ఇద్దరిదీ, ఓ ఉత్తమ ద్విజా. కానీ అనేకం కలిసినప్పుడు 'పతాకాహరిణ' అని అంటారు.

తిసౄణాం చైవ వృత్తీనాం వృత్తౌ వృత్తా చ దక్షిణా। అష్టౌ తు సమవాయాస్తే సౌవీరా మూర్చ్ఛనా తథా। కుశత్యనుత్తరః సత్యం సప్త సత్త్వస్వరం తు యః ।। ౨౫.

మూడు ఛందస్సులలో, ఛందస్సు కుడి వైపు ఉంటుంది. ఎనిమిది కలయికలు 'సౌవీర' అని, అలాగే 'మూర్ఛన' అని పిలుస్తారు. కుశత్యుడిని మించిపోయిన వాడికి ఏడు స్వచ్చమైన స్వరాలు ఉంటాయని అంటారు.

సూత ఉవాచ।। కకుద్మినస్తు తం లోకం రైవతస్య గతస్య హ। హతాః పుణ్యజనైః సర్వ్వా రాక్షసైః సా కుశస్థలీ ।। ౨౬.

సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: రైవతుడు ఆ లోకానికి వెళ్లిన తర్వాత, రాక్షసులు అందరు పుణ్యజనులను హత్య చేయగా, కుశస్థళీ నాశనం అయింది.

తద్వై భ్రాతృశతం తస్య ధార్మ్మికస్య మహాత్మనః। నిబధ్యమానా రక్షోభిర్దిశః సంప్రాద్రవన్ భయాత్ ।। ౨౬.

ఆ ధార్మికుడు, మహాత్ముడైన వాడికి వంద మంది అన్నదమ్ములు ఉండేవారు. వారిని రాక్షసులు బంధించగా, భయంతో అందరూ దిక్కులా పారిపోయారు.

తేషాన్తు తే భయాక్రాన్తాః క్షత్రియాస్తత్ర తత్ర హి। అన్వవాయస్తు సుమహాన్ మహాంస్తత్ర ద్విజోత్తమాః ।। ౨౬.

వారిలో ఆ క్షత్రియులు భయంతో ఇక్కడ అక్కడ చెల్లాచెదురయ్యారు. అయినా అక్కడ గొప్ప వంశం ఏర్పడింది, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా.

ప్రయతా ఇతి విఖ్యాతా దిక్షు సర్వ్వాసు ధార్మ్మికాః। ధృష్టస్య ధార్ష్టకం క్షత్రం రణధృష్టం బభూవ హ ।। ౨౬.

వారు అన్ని దిక్కులలో 'ప్రయతా'లు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధికెక్కారు. ధృష్టుని నుంచి ధార్ష్టక క్షత్రియులు, యుద్ధంలో ధైర్యంగా ఉండేవారు.