వాయుపురాణమ్

పూర్వ్వాచార్య్యమతం బుద్ధ్వా ప్రవక్ష్యామ్యనుపూర్వ్వశః। త్రింశతం వై అలఙ్కారాంస్తాన్ మే నిగదతః శ్రృణు ।। ౨౫.

మునుపటి ఆచార్యుల మతాన్ని తెలుసుకుని, క్రమంగా వివరించబోతున్నాను. ముప్పై అలంకారాలు, నేను చెప్పేది విను.

అలఙ్కారాస్తు వక్తవ్యాః స్వైఃస్వైర్వర్ణైః ప్రహేతవః। సంస్థానయోగైశ్చ తథా పాదానాం చాన్వవేక్షయా ।। ౨౫.

అలంకారాలు వాటి స్వంత అక్షరాలతో, వాటి కారణాలతో, అలాగే పాదాల ఏర్పాటుతో, జాగ్రత్తగా పరిశీలించి వివరించాలి.

వాక్యార్థపదయోగార్థైరలఙ్కారస్య పూరణమ్। పదాని గీతకస్యాహుః పురస్తాత్ పృష్ఠతోఽథవా ।। ౨౫.

వాక్యార్థం, పదాలు, పదబంధాల ద్వారా అలంకారానికి పూర్తి వస్తుంది. గీతంలోని పదాలు ముందుగా లేదా తరువాత ఉంచుతారు.

స్థానాని త్రీణి జానీయాదురఃకణ్ఠశిరస్తథా। ఏతేషు త్రిషు స్థానేషు ప్రవృత్తో విధిరుత్తమః ।। ౨౫.

మూడు స్థానాలు ఉన్నాయని తెలుసుకోవాలి — అవి ఛాతీ, గొంతు, తల. ఈ మూడు స్థానాల్లో ఉత్తమమైన విధానాన్ని పాటిస్తారు.

చత్వారః ప్రకృతౌ వర్ణాః ప్రవిచారశ్చతుర్విధః। వికల్పమష్టధా చైవ దేవాః షోడశధా విదుః ।। ౨౫.

నాలుగు సహజమైన అక్షరాలు ఉన్నాయి. నాలుగు రకాల విచారణలు కూడా ఉన్నాయి. ఎనిమిది విధాలుగా వేరే వేరే మార్పులు ఉంటాయి. దేవతలు వాటిని పదహారు రకాలుగా తెలుసుకుంటారు.

స్థాయీ వర్ణః ప్రసంచారీ తృతీయమవరోహణమ్। ఆరోహణం చతుర్థన్తు వర్ణం వర్ణవిదో విదుః ।। ౨౫.

అక్షర నిపుణులు స్థిరమైన అక్షరం, సంచారమైనదాన్ని, మూడవదిగా దిగువకు పోయేదాన్ని, నాలుగవదిగా పైకి ఎక్కేదాన్ని తెలుసుకుంటారు.

తత్రైకః సంచరస్థాయీ సచరాస్తచరీభవన్। అథ రోహణవర్ణానామవరోహం వినిర్దిశేత్ ।। ౨౫.

వాటిలో ఒకటి స్థిరమైనదీ, సంచారమైనదీ, రెండింటి లక్షణాలు కలిగి ఉంటుంది. అలాగే, పైకి ఎక్కే అక్షరాలకు దిగువకు పోయే లక్షణాన్ని కూడా సూచిస్తారు.

ఆరోహణేన చారోహవర్ణం వర్ణవిదో విదుః। ఏతేషామేవ వర్ణానామలఙ్కారాన్నిబోధత ।। ౨౫.

పైకి ఎక్కే విధానంలో, నిపుణులు ఆ రకమైన అక్షరాన్ని తెలుసుకుంటారు. ఇప్పుడు, ఈ అక్షరాలకు సంబంధించిన అలంకారాలను తెలుసుకో.

అలఙ్కారాస్తు చత్వారః స్థాపనీ క్రమరేజినః। ప్రమాదశ్చాప్రమాదశ్చ తేషాం వక్ష్యామి లక్షణమ్ ।। ౨౫.

నాలుగు అలంకారాలు ఉన్నాయి — స్థాపన, క్రమంగా పోవడం, తప్పు, తప్పు లేని విధానం. వాటి లక్షణాలను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను.

విస్వరోష్ట్రకలాశ్చైవ స్థానాదేకాన్తరం గతాః। ఆవర్త్తస్యాక్రమోత్పత్తీ ద్వే కార్య్యే పరిమాణతః ।। ౨౫.

విస్వర, ఉష్ట్ర, కలా అనే మూడు, ఒక స్థానం దాటి మరొకదానికి వెళ్తాయి. చక్రంలో రెండు వరుసగా ఏర్పడతాయి, అవి పరిమాణాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడతాయి.

కుమారమపరం విద్యాద్విస్తరం వమనం గతమ్। ఏష వై చాప్యపాఙ్గస్తు కుతారేకః కలాధికః ।। ౨౫.

కుమారమనే మరో విధానాన్ని తెలుసుకోవాలి. అది విస్తరించి దూరంగా పోతుంది. అదే అపాంగం అని పిలుస్తారు, అది కలాకన్నా ఒక్కటి ఎక్కువ.

శ్యేనస్త్వేకాన్తరే జాతః కలామాత్రాన్తరే స్థితః। తస్మింశ్చైవ స్వరే వృద్ధిస్తిష్ఠతే తద్విలక్షణా ।। ౨౫.

శ్యేనము ఒక స్థానం దాటి కలా పరిమితిలో ఏర్పడుతుంది. ఆ స్వరంలో వృద్ధి కలుగుతుంది, అది మునుపటి స్వరం కన్నా భిన్నంగా ఉంటుంది.

శ్యేనస్తు అపరోహస్తు ఉత్తరః పరికీర్త్తితః। కలాకలప్రమాణాచ్చ స బిన్దుర్నామ చాయతే ।। ౨౫.

శ్యేనము దిగువకు పోయేదిగా, ఉత్తమమైనదిగా చెప్పబడింది. కలా మరియు దాని సమూహ పరిమాణం ద్వారా అది బిందువు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

బిన్దురేకకలా కార్యా వర్ణాన్తస్థాయినీ భవేత్। విపర్యయస్వరోఽపి స్యాద్యస్య దుర్ఘటితోఽపి న ।। ౨౫.

బిందువు ఒక కలా పరిమాణంలో, అక్షరాంతంలో ఉండాలి. తిరిగి వచ్చిన స్వరం కూడా ఉండొచ్చు, కానీ అది కష్టంగా ఉండకూడదు.

ఏకాన్తరా తు వాద్యన్తు షడ్జతః పరమః స్వరః। ఆక్షేపాస్కన్దనం కార్య్యం కాకస్యేవోచ్చపుష్కలమ్ ।। ౨౫.

ఒక స్థానం దాటి ఉన్నది, షడ్జముని ఆధారంగా ఉన్నది, అత్యున్నత స్వరం. పైకి ఎత్తడం, దిగదీయడం చేయాలి, అది కాక స్వరంలా ఉండాలి.

సన్తారౌ తౌ తు సఞ్చార్యౌ కార్యం వా కారణం తథా। ఆక్షిప్తమవరోహ్యాపి ప్రోక్షమద్యన్తథైవ చ ।। ౨౫.

సంతారము అనే రెండు సంచారంగా చేయాలి. అలాగే కారణాన్ని కూడా. పైకి ఎత్తినా, దిగదీసినా, అదే విధంగా చేర్చాలి.

ద్వాదశఞ్చ కలాస్థానమేకాన్తరగతన్తతః। ప్రేఙ్ఖోలితమలఙ్కారమేవం స్వరసమన్వితమ్ ।। ౨౫.

పన్నెండు కలాల స్థానం ఒక స్థానం దాటి ఉంటుంది. ప్రేంఖోలిత అనే అలంకారం అలా స్వరాలతో కూడి ఉంటుంది.

స్వరసంక్రామకాచ్చైవ తతః ప్రోక్తన్తు పుష్కలమ్। ప్రక్షిప్తమేవ కలయా పాదానీతరయోర్భవేత్ ।। ౨౫.

స్వర మార్పు వల్ల పుష్కలము అని చెప్పబడుతుంది. అది ఒక కలా ద్వారా పాదం మరియు ఇతర వాటి మధ్య చేర్చబడుతుంది.

ద్వికలం వా యథా భూతం యత్తద్ హ్రాసితముచ్యతే। ఉచ్చారాద్విస్వరారూఢా తథా చాష్టస్వరాన్తరమ్ ।। ౨౫.

రెండు కలాలు తగ్గినదాన్ని తగ్గినదిగా అంటారు. పలికేటప్పుడు అది విస్వర స్వరం వరకు, అలాగే ఎనిమిదవ స్వరం వరకు చేరుతుంది.

యస్తు స్యాదవరోహో వా తారతో మన్ద్రతోఽపి వా। ఏకాన్తరహితా హ్యేతే తమేవ స్వరమన్తతః ।। ౨౫.

ఒక స్వరం ఎత్తుగా, తక్కువగా, లేదా మరింత లోతుగా ఉన్నా, మధ్యలో ఎలాంటి విరామం లేకుండా ఉంటే, అవన్నీ చివరికి ఒకటే స్వరంగా భావించబడతాయి.

మక్షిప్రచ్ఛేదనో నామ చతుష్కలగణః స్మృతః। అలఙ్కారా భవన్త్యేతే త్రింశద్యే వై ప్రకీర్త్తితాః। వర్ణస్థానప్రయోగేణ కలామాత్రా ప్రమాణతః ।। ౨౫.

నాలుగు భాగాల సమూహాన్ని 'మక్షిప్రచ్ఛేదనం' అని అంటారు. ఇవే అలంకారాలు, మొత్తం ముప్పై అని చెప్పబడ్డాయి. ఇవి వర్ణస్థానం, కాల పరిమాణాన్ని బట్టి వాడతారు.

సంస్థానఞ్చ ప్రమాణం చ వికారో లక్షణన్తథా। చతుర్విధమిదం జ్ఞేయమలఙ్కారప్రయోజనమ్ ।। ౨౫.

రూపం, పరిమాణం, మార్పు, లక్షణం—ఈ నాలుగు అలంకార ప్రయోజనాలు తెలుసుకోవాలి.

యథాత్మనో హ్యలఙ్కారో విపర్యస్తోఽతిగర్హితః। వర్ణమేవాప్యలంకర్త్తుం విషమం హ్యాత్మసమ్భవాత్ ।। ౨౫.

మనపై అలంకారం తప్పుగా వేసుకుంటే అది ఎంత నిందించబడుతుందో, అలాగే వర్ణాన్ని దాని స్వభావానికి విరుద్ధంగా అలంకరించడం కూడా తగదు.

నానాభరణసంయోగాద్యథా నార్యా విభూషణమ్। వర్ణస్య చైవాలఙ్కారో విపర్యస్తోఽతిగర్హితః ।। ౨౫.

ఒక మహిళా ఆభరణాలు కలిపి తప్పుగా ధరిస్తే ఎలా అనుచితంగా ఉంటుందో, అలాగే వర్ణానికి తగిన విధంగా కాకుండా అలంకారం చేస్తే అది కూడా తీవ్రంగా నిందించబడుతుంది.

న పాదే కుణ్డలే దృష్టే న కణ్ఠే రసనా యథా। ఏవమేవ హ్యలఙ్కారో విపర్యస్తో విగర్హితః ।। ౨౫.

పాదాల్లో కుండలు, మెడలో రసన ఉండవు కదా. అలాగే అలంకారం కూడా తగిన చోట కాకుండా చేస్తే అది తప్పే.

క్రియమాణోఽప్యలఙ్కారో రాగం యశ్చైవ దర్శయేత్। యథోద్దిష్టస్య మార్గస్య కర్త్తవ్యస్య విధీయతే ।। ౨౫.

అలంకారం చేయడంలో కూడా, తగిన విధానాన్ని చూపాలి. నిర్ణయించిన మార్గం, పద్ధతి ప్రకారం చేయాలి.

లక్షణం పర్య్యవస్థాపి వర్ణికాభిః ప్రవర్త్తనమ్। యాథాతథ్యేన వక్ష్యామి మాసేద్భవముఖోద్భవే ।। ౨౫.

లక్షణం, సరైన వినియోగం, గాయకుల ఆచరణ—ఇవి నిజంగా ఎలా ఉంటాయో నేను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను; కేవలం మాటల ద్వారా వచ్చినవి కావు.

త్రయోవింశత్యశీతిస్తు తేషామేతద్విపర్యయః। షడ్జపక్షోఽపి తత్త్వాదౌ మధ్యో హీనస్వరో భవేత్ ।। ౨౫.

వీటి విరుద్ధ రూపాలు ఎనభై మూడు అని చెప్పబడతాయి. మొదట్లో, షడ్జపక్షం లేకపోతే అది మధ్య లేదా తక్కువ స్వరంగా మారుతుంది.

షడ్జమధ్యమయోశ్చైవ గ్రామయోః పర్య్యపస్తథా। మానోయోత్తరమన్ద్రస్య షడేవాత్రావికస్య చ ।। ౨౫.

షడ్జ, మధ్యమ అనే రెండు స్వరపద్ధతుల్లో కూడా ఇదే విధంగా విరుద్ధత ఉంటుంది. షడ్జ, ఆవిక స్వరాలకు ఎత్తు, తక్కువ స్థాయిల పరిమాణాన్ని తెలుసుకోవాలి.