వాయుపురాణమ్

అపానాదుత్తరత్వాచ్చ ధైవతస్యోత్తరాయణః। స్యాదియం మూర్చ్ఛనా హ్యేవం పితరః శ్రాద్ధదేవతాః ।। ౨౪.

అపాన నుండి ఉత్తరదిశగా, ధైవత స్వరం వల్ల ఈ మూర్ఛన ఏర్పడింది. పితృదేవతలు ఇక్కడ శ్రాద్ధానికి దేవతలు.

శుద్ధషడ్జస్వరం కృత్వా యస్మాదగ్నిం మహర్షయః। ఉపతిష్ఠన్తి తస్మాత్తం జానీయాచ్ఛుద్ధషడ్‌జికమ్ ।। ౨౪.

శుద్ధ షడ్జ స్వరం స్థాపించి, మహర్షులు అగ్నిని పూజిస్తారు. అందువల్ల దీనిని శుద్ధ షడ్జికమని తెలుసుకో.

యః సతాం మూర్చ్ఛనాం కృత్వా పఞ్చమస్వరకో భవేత్ । యక్షీణాం మూర్చ్ఛనా సా తు యాక్షికా మూర్చ్ఛనా స్మృతా ।। ౨౪.

యెవడు సజ్జనుల మూర్ఛనను చేసి, అయిదవ స్వరంగా మారుతాడో, అది యక్షుల మూర్ఛన. దీనిని యాక్షిక మూర్ఛన అంటారు.

నాగదృష్టిర్విషా గీతా నోపసర్పన్తి మూర్చ్ఛనామ్। భవన్తీవ హృతా హ్యేతే బ్రహ్మణా నాగదేవతాః। అహీనాం మూర్చ్ఛనా హ్యేషా వరుణశ్చాత్ర దేవతా ।। ౨౪.

నాగుల దృష్టి విషం. పాటలు ఆ మూర్ఛనకు చేరవు. ఇవన్నీ బ్రహ్మదేవుడు తీసుకుపోయాడు. నాగదేవతలు ఇక్కడ దేవతలు. ఇది సర్పాల మూర్ఛన, ఇక్కడ వరుణుడు దేవత.

శకున్తకానాం కృత్వా చ ఉపమాం యాన్తి కిన్నరాః । ఉత్తమాం మూర్చ్ఛనా తస్మాత్ పక్షిరాజోఽత్ర దేవతా ।। ౨౪.

పక్షులను ఉదాహరణగా తీసుకుని, కిన్నరులు చేరుకుంటారు. అందువల్ల ఇది ఉత్తమ మూర్ఛన, ఇక్కడ పక్షిరాజు దేవత.

గాన్ధారరాగశబ్దేన గాం చ ధారయతేఽర్థతః। తస్మాద్విశుద్ధగాన్ధారీ గన్ధర్వశ్చాధిదైవతమ్ ।। ౨౪.

గాంధార రాగ ధ్వనితో భూమిని అర్థపూర్వకంగా నిలబెడుతుంది. అందువల్ల విశుద్ధ గాంధారి, గంధర్వుడు అధిదేవత.

గాన్ధారానన్తరం గత్వా సృష్టేయం మూర్చ్ఛనా యతః। తస్మాదుత్తరగాన్ధారీ వసవశ్చాత్ర దేవతాః ।। ౨౪.

గాంధార స్వరం తర్వాత వచ్చిన ఈ మూర్ఛన ఏర్పడింది. అందువల్ల ఉత్తర గాంధారి, వసువులు ఇక్కడ దేవతలు.

సేయం ఖలు మహాభూతా పితామహ ముపస్థితా। షడ్జేయం మూర్చ్ఛనా తస్మాత్ స్మృతా హ్యనలదేవతా ।। ౨౪.

ఇది మహాభూతం, పితామహుడు స్థాపించినది. కాబట్టి ఈ షడ్జ మూర్ఛనను అగ్ని దేవతతో గుర్తిస్తారు.

దివ్యేయం చాయతా తేన మన్దషష్ఠా చ మూర్చ్ఛనే। నివృత్తగుణనామానం పఞ్చమఞ్చాత్ర ధైవతమ్ ।। ౨౪.

ఇది దివ్యమైనది, విస్తృతమైనది. అందువల్ల మూర్ఛన మందమైన ఆరోది. గుణాలు లేని పేరుగలవారు, ఇక్కడ అయిదవది ధైవత స్వరం.

పూర్ణాః సప్తస్వరా హ్యేవం మూర్చ్ఛనాః సంప్రకీర్త్తితాః। నానాసాధారణాశ్చైవ షడేవానువిదస్తథా ।। ౨౪.

ఇలా ఏడు స్వరాలు పూర్తయ్యాయి, మూర్ఛనలు వివరించబడ్డాయి. అలాగే, ఆరు సాధారణం కానివి, ఆరు అనువిదాలు.

పూర్వ్వాచార్య్యమతం బుద్ధ్వా ప్రవక్ష్యామ్యనుపూర్వ్వశః। త్రింశతం వై అలఙ్కారాంస్తాన్ మే నిగదతః శ్రృణు ।। ౨౫.

మునుపటి ఆచార్యుల మతాన్ని తెలుసుకుని, క్రమంగా వివరించబోతున్నాను. ముప్పై అలంకారాలు, నేను చెప్పేది విను.

అలఙ్కారాస్తు వక్తవ్యాః స్వైఃస్వైర్వర్ణైః ప్రహేతవః। సంస్థానయోగైశ్చ తథా పాదానాం చాన్వవేక్షయా ।। ౨౫.

అలంకారాలు వాటి స్వంత అక్షరాలతో, వాటి కారణాలతో, అలాగే పాదాల ఏర్పాటుతో, జాగ్రత్తగా పరిశీలించి వివరించాలి.

వాక్యార్థపదయోగార్థైరలఙ్కారస్య పూరణమ్। పదాని గీతకస్యాహుః పురస్తాత్ పృష్ఠతోఽథవా ।। ౨౫.

వాక్యార్థం, పదాలు, పదబంధాల ద్వారా అలంకారానికి పూర్తి వస్తుంది. గీతంలోని పదాలు ముందుగా లేదా తరువాత ఉంచుతారు.

స్థానాని త్రీణి జానీయాదురఃకణ్ఠశిరస్తథా। ఏతేషు త్రిషు స్థానేషు ప్రవృత్తో విధిరుత్తమః ।। ౨౫.

మూడు స్థానాలు ఉన్నాయని తెలుసుకోవాలి — అవి ఛాతీ, గొంతు, తల. ఈ మూడు స్థానాల్లో ఉత్తమమైన విధానాన్ని పాటిస్తారు.

చత్వారః ప్రకృతౌ వర్ణాః ప్రవిచారశ్చతుర్విధః। వికల్పమష్టధా చైవ దేవాః షోడశధా విదుః ।। ౨౫.

నాలుగు సహజమైన అక్షరాలు ఉన్నాయి. నాలుగు రకాల విచారణలు కూడా ఉన్నాయి. ఎనిమిది విధాలుగా వేరే వేరే మార్పులు ఉంటాయి. దేవతలు వాటిని పదహారు రకాలుగా తెలుసుకుంటారు.

స్థాయీ వర్ణః ప్రసంచారీ తృతీయమవరోహణమ్। ఆరోహణం చతుర్థన్తు వర్ణం వర్ణవిదో విదుః ।। ౨౫.

అక్షర నిపుణులు స్థిరమైన అక్షరం, సంచారమైనదాన్ని, మూడవదిగా దిగువకు పోయేదాన్ని, నాలుగవదిగా పైకి ఎక్కేదాన్ని తెలుసుకుంటారు.

తత్రైకః సంచరస్థాయీ సచరాస్తచరీభవన్। అథ రోహణవర్ణానామవరోహం వినిర్దిశేత్ ।। ౨౫.

వాటిలో ఒకటి స్థిరమైనదీ, సంచారమైనదీ, రెండింటి లక్షణాలు కలిగి ఉంటుంది. అలాగే, పైకి ఎక్కే అక్షరాలకు దిగువకు పోయే లక్షణాన్ని కూడా సూచిస్తారు.

ఆరోహణేన చారోహవర్ణం వర్ణవిదో విదుః। ఏతేషామేవ వర్ణానామలఙ్కారాన్నిబోధత ।। ౨౫.

పైకి ఎక్కే విధానంలో, నిపుణులు ఆ రకమైన అక్షరాన్ని తెలుసుకుంటారు. ఇప్పుడు, ఈ అక్షరాలకు సంబంధించిన అలంకారాలను తెలుసుకో.

అలఙ్కారాస్తు చత్వారః స్థాపనీ క్రమరేజినః। ప్రమాదశ్చాప్రమాదశ్చ తేషాం వక్ష్యామి లక్షణమ్ ।। ౨౫.

నాలుగు అలంకారాలు ఉన్నాయి — స్థాపన, క్రమంగా పోవడం, తప్పు, తప్పు లేని విధానం. వాటి లక్షణాలను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను.

విస్వరోష్ట్రకలాశ్చైవ స్థానాదేకాన్తరం గతాః। ఆవర్త్తస్యాక్రమోత్పత్తీ ద్వే కార్య్యే పరిమాణతః ।। ౨౫.

విస్వర, ఉష్ట్ర, కలా అనే మూడు, ఒక స్థానం దాటి మరొకదానికి వెళ్తాయి. చక్రంలో రెండు వరుసగా ఏర్పడతాయి, అవి పరిమాణాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడతాయి.

కుమారమపరం విద్యాద్విస్తరం వమనం గతమ్। ఏష వై చాప్యపాఙ్గస్తు కుతారేకః కలాధికః ।। ౨౫.

కుమారమనే మరో విధానాన్ని తెలుసుకోవాలి. అది విస్తరించి దూరంగా పోతుంది. అదే అపాంగం అని పిలుస్తారు, అది కలాకన్నా ఒక్కటి ఎక్కువ.

శ్యేనస్త్వేకాన్తరే జాతః కలామాత్రాన్తరే స్థితః। తస్మింశ్చైవ స్వరే వృద్ధిస్తిష్ఠతే తద్విలక్షణా ।। ౨౫.

శ్యేనము ఒక స్థానం దాటి కలా పరిమితిలో ఏర్పడుతుంది. ఆ స్వరంలో వృద్ధి కలుగుతుంది, అది మునుపటి స్వరం కన్నా భిన్నంగా ఉంటుంది.

శ్యేనస్తు అపరోహస్తు ఉత్తరః పరికీర్త్తితః। కలాకలప్రమాణాచ్చ స బిన్దుర్నామ చాయతే ।। ౨౫.

శ్యేనము దిగువకు పోయేదిగా, ఉత్తమమైనదిగా చెప్పబడింది. కలా మరియు దాని సమూహ పరిమాణం ద్వారా అది బిందువు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

బిన్దురేకకలా కార్యా వర్ణాన్తస్థాయినీ భవేత్। విపర్యయస్వరోఽపి స్యాద్యస్య దుర్ఘటితోఽపి న ।। ౨౫.

బిందువు ఒక కలా పరిమాణంలో, అక్షరాంతంలో ఉండాలి. తిరిగి వచ్చిన స్వరం కూడా ఉండొచ్చు, కానీ అది కష్టంగా ఉండకూడదు.

ఏకాన్తరా తు వాద్యన్తు షడ్జతః పరమః స్వరః। ఆక్షేపాస్కన్దనం కార్య్యం కాకస్యేవోచ్చపుష్కలమ్ ।। ౨౫.

ఒక స్థానం దాటి ఉన్నది, షడ్జముని ఆధారంగా ఉన్నది, అత్యున్నత స్వరం. పైకి ఎత్తడం, దిగదీయడం చేయాలి, అది కాక స్వరంలా ఉండాలి.

సన్తారౌ తౌ తు సఞ్చార్యౌ కార్యం వా కారణం తథా। ఆక్షిప్తమవరోహ్యాపి ప్రోక్షమద్యన్తథైవ చ ।। ౨౫.

సంతారము అనే రెండు సంచారంగా చేయాలి. అలాగే కారణాన్ని కూడా. పైకి ఎత్తినా, దిగదీసినా, అదే విధంగా చేర్చాలి.

ద్వాదశఞ్చ కలాస్థానమేకాన్తరగతన్తతః। ప్రేఙ్ఖోలితమలఙ్కారమేవం స్వరసమన్వితమ్ ।। ౨౫.

పన్నెండు కలాల స్థానం ఒక స్థానం దాటి ఉంటుంది. ప్రేంఖోలిత అనే అలంకారం అలా స్వరాలతో కూడి ఉంటుంది.

స్వరసంక్రామకాచ్చైవ తతః ప్రోక్తన్తు పుష్కలమ్। ప్రక్షిప్తమేవ కలయా పాదానీతరయోర్భవేత్ ।। ౨౫.

స్వర మార్పు వల్ల పుష్కలము అని చెప్పబడుతుంది. అది ఒక కలా ద్వారా పాదం మరియు ఇతర వాటి మధ్య చేర్చబడుతుంది.

ద్వికలం వా యథా భూతం యత్తద్ హ్రాసితముచ్యతే। ఉచ్చారాద్విస్వరారూఢా తథా చాష్టస్వరాన్తరమ్ ।। ౨౫.

రెండు కలాలు తగ్గినదాన్ని తగ్గినదిగా అంటారు. పలికేటప్పుడు అది విస్వర స్వరం వరకు, అలాగే ఎనిమిదవ స్వరం వరకు చేరుతుంది.