వాయుపురాణమ్

హంసం జ్యేష్ఠం విజానీమస్తుమ్బురుప్రియమేవ చ। మనోహరమధాత్ర్యఞ్చ గన్ధర్వానుగతశ్చ యః ।। ౨౪.

హంస, జ్యేష్ఠ, తుంబురు ప్రియమైనది, మధాత్ర్యము, గంధర్వులు అనుసరించే స్వరం — ఇవన్నీ మనోహరంగా ఉంటాయి.

అలమ్బుషేష్టశ్చ తథా నారదప్రియ ఏవ చ। కథితో భీమసేనేన నాగరాణాం యథా ప్రియః ।। ౨౪.

అలంబుషకు ఇష్టమైనది, నారదునికి ప్రియమైనది, భీమసేనుడు చెప్పినట్లు నాగులకు ప్రియమైనది కూడా ఉంది.

కరోపనీత వినతా శ్రీరాఖ్యో భార్గవప్రియః। వింశతిర్మధ్యమగ్రామః షడ్జగ్రామశ్చతుర్ద్దశ ।। ౨౪.

కరోపనీతము, వినతా, శ్రీరాఖ్యము, భృగుప్రియమైనది — ఇవన్నీ కలిపి మధ్యమగ్రామంలో ఇరవై, షడ్జగ్రామంలో పద్నాలుగు ఉన్నాయి.

తథా పఞ్చదశేచ్ఛన్తి గాన్ధారగ్రామసంస్థితాన్ । ససౌవీరా తు గాన్ధారీ బ్రహ్మణా హ్యుపగీయతే ।। ౨౪.

అలాగే, పదిహేను మంది గాంధార గ్రామాల్లో నివసించే వారిని కోరుతారు. గాంధారి, సౌవీర దేశంతో కలిసి, బ్రహ్మదేవుడు ఎంతో ప్రశంసిస్తాడు.

ఉత్తరాదిస్వరస్యైవ బ్రహ్మా వై దేవతాఽత్ర చ। హరిదేశసముత్పన్నా హరిణాస్యా వ్యజాయత। మూర్చ్ఛనా హరిణాస్యైవ అస్యా ఇన్ద్రోఽధిదైవతమ్ ।। ౨౪.

ఉత్తర స్వరానికి బ్రహ్మదేవుడు ఇక్కడి దేవత. హరిదేశంలో పుట్టినది, హరి నోటితో వెలువడింది. దాని మూర్ఛన కూడా హరి నోటిదే. ఇంద్రుడు దీని అధిదేవత.

కరోపనీతవితతా మరుద్భిః స్వరమణ్డలే। సా కలోపనతా తస్మాన్మారుతశ్చాత్ర దైవతమ్ ।। ౨౪.

ఈ స్వరం, మారు తులులు ధ్వని లోకంలో వ్యాపింపజేసి, ప్రాప్తి చేసారు. అందువల్ల ఇది కాలంలో ఏర్పడింది. ఇక్కడి దేవత మారు తులే.

మనుదేశసముత్పన్నా మూర్చ్ఛనా శుద్ధమధ్యమ్। మధ్యమోఽత్ర స్వరః శుద్ధో గన్ధర్వ్వశ్చాత్ర దేవతా ।। ౨౪.

మనుదేశంలో పుట్టిన మూర్ఛన, శుద్ధ మధ్యమ స్వరం. ఇక్కడ శుద్ధ మధ్యమమే స్వరం, గంధర్వుడు దీని దేవత.

మృగైః సహ సఞ్చరతే సిద్ధానాం మార్గదర్శనే। యస్మాత్తస్మాత్ స్మృతా మార్గీ మృగేన్ద్రోఽస్యాశ్చ దేవతా ।। ౨౪.

ఇది జింకలతో కలిసి సంచరిస్తూ, సిద్ధులకు మార్గం చూపుతుంది. అందుకే దీనిని మార్గి అంటారు. మృగేంద్రుడు దీని దేవత.

సా చాశ్రమసమాయుక్తా అనేకాన్ పౌరవాన్ రవాన్। మూర్చ్ఛనా యోజనా హ్యేషా రజసా రజనీ తతః ।। ౨౪.

ఇది ఆశ్రమాలతో, అనేక పౌరవులు, రావులతో కలిసి ఉంటుంది. ఈ మూర్ఛన కలయిక, అందువల్ల రాత్రి దుమ్ముతో కూడి ఉంటుంది.

తాల ఉత్తరమన్ద్రాంశః షడ్జదైవతకాం విదుః। తస్మాదుత్తరతాలఞ్చ ప్రథమం స్వాయతం విదుః। తస్మాదుత్తరమన్ద్రోఽయం దేవతాస్య ధ్రువో ధ్రువమ్ ।। ౨౪.

తాళాన్ని ఉత్తరమంద్రంగా, ఆరు దేవతలతో కూడినదిగా తెలుసుకుంటారు. అందువల్ల మొదటి ఉత్తరతాళాన్ని విస్తృతమైనదిగా అంటారు. కాబట్టి ఉత్తరమంద్రం ఇక్కడ, దీని దేవత ధ్రువుడు.

అపానాదుత్తరత్వాచ్చ ధైవతస్యోత్తరాయణః। స్యాదియం మూర్చ్ఛనా హ్యేవం పితరః శ్రాద్ధదేవతాః ।। ౨౪.

అపాన నుండి ఉత్తరదిశగా, ధైవత స్వరం వల్ల ఈ మూర్ఛన ఏర్పడింది. పితృదేవతలు ఇక్కడ శ్రాద్ధానికి దేవతలు.

శుద్ధషడ్జస్వరం కృత్వా యస్మాదగ్నిం మహర్షయః। ఉపతిష్ఠన్తి తస్మాత్తం జానీయాచ్ఛుద్ధషడ్‌జికమ్ ।। ౨౪.

శుద్ధ షడ్జ స్వరం స్థాపించి, మహర్షులు అగ్నిని పూజిస్తారు. అందువల్ల దీనిని శుద్ధ షడ్జికమని తెలుసుకో.

యః సతాం మూర్చ్ఛనాం కృత్వా పఞ్చమస్వరకో భవేత్ । యక్షీణాం మూర్చ్ఛనా సా తు యాక్షికా మూర్చ్ఛనా స్మృతా ।। ౨౪.

యెవడు సజ్జనుల మూర్ఛనను చేసి, అయిదవ స్వరంగా మారుతాడో, అది యక్షుల మూర్ఛన. దీనిని యాక్షిక మూర్ఛన అంటారు.

నాగదృష్టిర్విషా గీతా నోపసర్పన్తి మూర్చ్ఛనామ్। భవన్తీవ హృతా హ్యేతే బ్రహ్మణా నాగదేవతాః। అహీనాం మూర్చ్ఛనా హ్యేషా వరుణశ్చాత్ర దేవతా ।। ౨౪.

నాగుల దృష్టి విషం. పాటలు ఆ మూర్ఛనకు చేరవు. ఇవన్నీ బ్రహ్మదేవుడు తీసుకుపోయాడు. నాగదేవతలు ఇక్కడ దేవతలు. ఇది సర్పాల మూర్ఛన, ఇక్కడ వరుణుడు దేవత.

శకున్తకానాం కృత్వా చ ఉపమాం యాన్తి కిన్నరాః । ఉత్తమాం మూర్చ్ఛనా తస్మాత్ పక్షిరాజోఽత్ర దేవతా ।। ౨౪.

పక్షులను ఉదాహరణగా తీసుకుని, కిన్నరులు చేరుకుంటారు. అందువల్ల ఇది ఉత్తమ మూర్ఛన, ఇక్కడ పక్షిరాజు దేవత.

గాన్ధారరాగశబ్దేన గాం చ ధారయతేఽర్థతః। తస్మాద్విశుద్ధగాన్ధారీ గన్ధర్వశ్చాధిదైవతమ్ ।। ౨౪.

గాంధార రాగ ధ్వనితో భూమిని అర్థపూర్వకంగా నిలబెడుతుంది. అందువల్ల విశుద్ధ గాంధారి, గంధర్వుడు అధిదేవత.

గాన్ధారానన్తరం గత్వా సృష్టేయం మూర్చ్ఛనా యతః। తస్మాదుత్తరగాన్ధారీ వసవశ్చాత్ర దేవతాః ।। ౨౪.

గాంధార స్వరం తర్వాత వచ్చిన ఈ మూర్ఛన ఏర్పడింది. అందువల్ల ఉత్తర గాంధారి, వసువులు ఇక్కడ దేవతలు.

సేయం ఖలు మహాభూతా పితామహ ముపస్థితా। షడ్జేయం మూర్చ్ఛనా తస్మాత్ స్మృతా హ్యనలదేవతా ।। ౨౪.

ఇది మహాభూతం, పితామహుడు స్థాపించినది. కాబట్టి ఈ షడ్జ మూర్ఛనను అగ్ని దేవతతో గుర్తిస్తారు.

దివ్యేయం చాయతా తేన మన్దషష్ఠా చ మూర్చ్ఛనే। నివృత్తగుణనామానం పఞ్చమఞ్చాత్ర ధైవతమ్ ।। ౨౪.

ఇది దివ్యమైనది, విస్తృతమైనది. అందువల్ల మూర్ఛన మందమైన ఆరోది. గుణాలు లేని పేరుగలవారు, ఇక్కడ అయిదవది ధైవత స్వరం.

పూర్ణాః సప్తస్వరా హ్యేవం మూర్చ్ఛనాః సంప్రకీర్త్తితాః। నానాసాధారణాశ్చైవ షడేవానువిదస్తథా ।। ౨౪.

ఇలా ఏడు స్వరాలు పూర్తయ్యాయి, మూర్ఛనలు వివరించబడ్డాయి. అలాగే, ఆరు సాధారణం కానివి, ఆరు అనువిదాలు.

పూర్వ్వాచార్య్యమతం బుద్ధ్వా ప్రవక్ష్యామ్యనుపూర్వ్వశః। త్రింశతం వై అలఙ్కారాంస్తాన్ మే నిగదతః శ్రృణు ।। ౨౫.

మునుపటి ఆచార్యుల మతాన్ని తెలుసుకుని, క్రమంగా వివరించబోతున్నాను. ముప్పై అలంకారాలు, నేను చెప్పేది విను.

అలఙ్కారాస్తు వక్తవ్యాః స్వైఃస్వైర్వర్ణైః ప్రహేతవః। సంస్థానయోగైశ్చ తథా పాదానాం చాన్వవేక్షయా ।। ౨౫.

అలంకారాలు వాటి స్వంత అక్షరాలతో, వాటి కారణాలతో, అలాగే పాదాల ఏర్పాటుతో, జాగ్రత్తగా పరిశీలించి వివరించాలి.

వాక్యార్థపదయోగార్థైరలఙ్కారస్య పూరణమ్। పదాని గీతకస్యాహుః పురస్తాత్ పృష్ఠతోఽథవా ।। ౨౫.

వాక్యార్థం, పదాలు, పదబంధాల ద్వారా అలంకారానికి పూర్తి వస్తుంది. గీతంలోని పదాలు ముందుగా లేదా తరువాత ఉంచుతారు.

స్థానాని త్రీణి జానీయాదురఃకణ్ఠశిరస్తథా। ఏతేషు త్రిషు స్థానేషు ప్రవృత్తో విధిరుత్తమః ।। ౨౫.

మూడు స్థానాలు ఉన్నాయని తెలుసుకోవాలి — అవి ఛాతీ, గొంతు, తల. ఈ మూడు స్థానాల్లో ఉత్తమమైన విధానాన్ని పాటిస్తారు.

చత్వారః ప్రకృతౌ వర్ణాః ప్రవిచారశ్చతుర్విధః। వికల్పమష్టధా చైవ దేవాః షోడశధా విదుః ।। ౨౫.

నాలుగు సహజమైన అక్షరాలు ఉన్నాయి. నాలుగు రకాల విచారణలు కూడా ఉన్నాయి. ఎనిమిది విధాలుగా వేరే వేరే మార్పులు ఉంటాయి. దేవతలు వాటిని పదహారు రకాలుగా తెలుసుకుంటారు.

స్థాయీ వర్ణః ప్రసంచారీ తృతీయమవరోహణమ్। ఆరోహణం చతుర్థన్తు వర్ణం వర్ణవిదో విదుః ।। ౨౫.

అక్షర నిపుణులు స్థిరమైన అక్షరం, సంచారమైనదాన్ని, మూడవదిగా దిగువకు పోయేదాన్ని, నాలుగవదిగా పైకి ఎక్కేదాన్ని తెలుసుకుంటారు.

తత్రైకః సంచరస్థాయీ సచరాస్తచరీభవన్। అథ రోహణవర్ణానామవరోహం వినిర్దిశేత్ ।। ౨౫.

వాటిలో ఒకటి స్థిరమైనదీ, సంచారమైనదీ, రెండింటి లక్షణాలు కలిగి ఉంటుంది. అలాగే, పైకి ఎక్కే అక్షరాలకు దిగువకు పోయే లక్షణాన్ని కూడా సూచిస్తారు.

ఆరోహణేన చారోహవర్ణం వర్ణవిదో విదుః। ఏతేషామేవ వర్ణానామలఙ్కారాన్నిబోధత ।। ౨౫.

పైకి ఎక్కే విధానంలో, నిపుణులు ఆ రకమైన అక్షరాన్ని తెలుసుకుంటారు. ఇప్పుడు, ఈ అక్షరాలకు సంబంధించిన అలంకారాలను తెలుసుకో.

అలఙ్కారాస్తు చత్వారః స్థాపనీ క్రమరేజినః। ప్రమాదశ్చాప్రమాదశ్చ తేషాం వక్ష్యామి లక్షణమ్ ।। ౨౫.

నాలుగు అలంకారాలు ఉన్నాయి — స్థాపన, క్రమంగా పోవడం, తప్పు, తప్పు లేని విధానం. వాటి లక్షణాలను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను.