వాయుపురాణమ్

షడ్జర్షభౌ చ గాన్ధారో మధ్యమః పఞ్చమస్తథా। ధైవతశ్చాపి విజ్ఞేయస్తథా చాపి నిషాదవాన్ ।। ౨౪.

షడ్జము, ఋషభము, గాంధారము, మధ్యమము, పంచమము, ధైవతము, నిషాదము — ఇవే స్వరాలు అని తెలుసుకోవాలి.

సౌవీరీ మధ్యమగ్రామో హరిణాస్యా తథైవ చ। స్యాత్కలోపబలోపేతా చతుర్థీ శుద్ధమధ్యమా ।। ౨౪.

మధ్యమ గ్రామంలో సౌవీరీ, హరిణాస్యా, అలాగే నాల్గవది శుద్ధ మధ్యమా — ఇవన్నీ కాలబలం కలిగి ఉంటాయి.

శార్ఙ్గీ చ పావనీ చైవ దృష్టాకా చ యథాక్రమమ్। మ్ధ్యమగ్రామికీః ఖ్యాతాః షడ్జగ్రామం నిబోధత ।। ౨౪.

శార్ఙ్గీ, పావనీ, దృష్టాకా — ఇవి మధ్యమగ్రామిక స్వరాలు. ఇప్పుడు షడ్జగ్రామాన్ని వినండి.

ఉత్తరమన్ద్రా రజనీ తథా యా చోత్తరాయతా। శుద్ధషడ్జా తథా చైవ జానీయాత్ సప్తమాం చ తామ్ ।। ౨౪.

ఉత్తరమంద్రా, రజనీ, ఉత్తరాయతా, అలాగే శుద్ధ షడ్జా, ఏడవదిగా ఉన్నదాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలి.

గాన్ధారగ్రామి కాంశ్చాన్యాన్ కీర్త్యమానాన్ నిబోధత। ఆగ్నిష్టోమికమాద్యన్తు ద్వితీయం వాజపేయికమ్ ।। ౨౪.

ఇప్పుడు గాంధార గ్రామానికి చెందిన ఇతర స్వరాలను వినండి: మొదటిది ఆగ్నిష్టోమిక, రెండవది వాజపేయిక.

తృతీయం పౌణ్డ్రకం ప్రోక్తం చతుర్థం చాశ్వమేధికమ్। పఞ్చమం రాజసూయం వ షష్ఠం చక్రసువర్ణకమ్ ।। ౨౪.

మూడవది పౌండ్రకము, నాల్గవది అశ్వమేధికము, ఐదవది రాజసూయము, ఆరవది చక్రసువర్ణకము.

సప్తమం గోసవం నామ మహావృష్టికమష్టమమ్। బ్రహ్మదానఞ్చ నవమం ప్రాజాపత్యమనన్తరమ్ ।। ౨౪.

ఏడవది గోసవము, ఎనిమిదవది మహావృష్టికము, తొమ్మిదవది బ్రహ్మదానం, తరువాత ప్రాజాపత్యము.

నాగపక్షాశ్రయం విద్యాద్గోతరఞ్చ తథైవ చ। హయక్రాన్తం మృగక్రాన్తం విష్ణుక్రాన్తం మనోహరమ్ ।। ౨౪.

నాగపక్షాశ్రయము, గోతరము, హయక్రాంతము, మృగక్రాంతము, విష్ణుక్రాంతము — ఇవన్నీ కూడా తెలుసుకోవాలి.

సూర్య్యక్రాన్తం వరేణ్యఞ్చ మత్తకోకిలవాదినమ్। సావిత్రమర్ద్ధసావిత్రం సర్వ్వతో మద్రమేవ చ ।। ౨౪.

సూర్యక్రాంతము, వరేణ్యము, మత్తమైన కోకిలం పాడే స్వరం, సావిత్రము, అర్ధసావిత్రము, అన్ని వైపులా మద్రము.

సువర్ణఞ్చ సుతన్ద్రఞ్చ విష్ణువైష్ణువరావుభౌ। సాగరం విజయఞ్చైవ సర్వభూతమనోహరమ్ ।। ౨౪.

సువర్ణము, సుతంద్రము, విష్ణు, వైష్ణువరము, సాగరము, విజయము — ఇవన్నీ సమస్త జీవులకు ఆకర్షణీయంగా ఉంటాయి.

హంసం జ్యేష్ఠం విజానీమస్తుమ్బురుప్రియమేవ చ। మనోహరమధాత్ర్యఞ్చ గన్ధర్వానుగతశ్చ యః ।। ౨౪.

హంస, జ్యేష్ఠ, తుంబురు ప్రియమైనది, మధాత్ర్యము, గంధర్వులు అనుసరించే స్వరం — ఇవన్నీ మనోహరంగా ఉంటాయి.

అలమ్బుషేష్టశ్చ తథా నారదప్రియ ఏవ చ। కథితో భీమసేనేన నాగరాణాం యథా ప్రియః ।। ౨౪.

అలంబుషకు ఇష్టమైనది, నారదునికి ప్రియమైనది, భీమసేనుడు చెప్పినట్లు నాగులకు ప్రియమైనది కూడా ఉంది.

కరోపనీత వినతా శ్రీరాఖ్యో భార్గవప్రియః। వింశతిర్మధ్యమగ్రామః షడ్జగ్రామశ్చతుర్ద్దశ ।। ౨౪.

కరోపనీతము, వినతా, శ్రీరాఖ్యము, భృగుప్రియమైనది — ఇవన్నీ కలిపి మధ్యమగ్రామంలో ఇరవై, షడ్జగ్రామంలో పద్నాలుగు ఉన్నాయి.

తథా పఞ్చదశేచ్ఛన్తి గాన్ధారగ్రామసంస్థితాన్ । ససౌవీరా తు గాన్ధారీ బ్రహ్మణా హ్యుపగీయతే ।। ౨౪.

అలాగే, పదిహేను మంది గాంధార గ్రామాల్లో నివసించే వారిని కోరుతారు. గాంధారి, సౌవీర దేశంతో కలిసి, బ్రహ్మదేవుడు ఎంతో ప్రశంసిస్తాడు.

ఉత్తరాదిస్వరస్యైవ బ్రహ్మా వై దేవతాఽత్ర చ। హరిదేశసముత్పన్నా హరిణాస్యా వ్యజాయత। మూర్చ్ఛనా హరిణాస్యైవ అస్యా ఇన్ద్రోఽధిదైవతమ్ ।। ౨౪.

ఉత్తర స్వరానికి బ్రహ్మదేవుడు ఇక్కడి దేవత. హరిదేశంలో పుట్టినది, హరి నోటితో వెలువడింది. దాని మూర్ఛన కూడా హరి నోటిదే. ఇంద్రుడు దీని అధిదేవత.

కరోపనీతవితతా మరుద్భిః స్వరమణ్డలే। సా కలోపనతా తస్మాన్మారుతశ్చాత్ర దైవతమ్ ।। ౨౪.

ఈ స్వరం, మారు తులులు ధ్వని లోకంలో వ్యాపింపజేసి, ప్రాప్తి చేసారు. అందువల్ల ఇది కాలంలో ఏర్పడింది. ఇక్కడి దేవత మారు తులే.

మనుదేశసముత్పన్నా మూర్చ్ఛనా శుద్ధమధ్యమ్। మధ్యమోఽత్ర స్వరః శుద్ధో గన్ధర్వ్వశ్చాత్ర దేవతా ।। ౨౪.

మనుదేశంలో పుట్టిన మూర్ఛన, శుద్ధ మధ్యమ స్వరం. ఇక్కడ శుద్ధ మధ్యమమే స్వరం, గంధర్వుడు దీని దేవత.

మృగైః సహ సఞ్చరతే సిద్ధానాం మార్గదర్శనే। యస్మాత్తస్మాత్ స్మృతా మార్గీ మృగేన్ద్రోఽస్యాశ్చ దేవతా ।। ౨౪.

ఇది జింకలతో కలిసి సంచరిస్తూ, సిద్ధులకు మార్గం చూపుతుంది. అందుకే దీనిని మార్గి అంటారు. మృగేంద్రుడు దీని దేవత.

సా చాశ్రమసమాయుక్తా అనేకాన్ పౌరవాన్ రవాన్। మూర్చ్ఛనా యోజనా హ్యేషా రజసా రజనీ తతః ।। ౨౪.

ఇది ఆశ్రమాలతో, అనేక పౌరవులు, రావులతో కలిసి ఉంటుంది. ఈ మూర్ఛన కలయిక, అందువల్ల రాత్రి దుమ్ముతో కూడి ఉంటుంది.

తాల ఉత్తరమన్ద్రాంశః షడ్జదైవతకాం విదుః। తస్మాదుత్తరతాలఞ్చ ప్రథమం స్వాయతం విదుః। తస్మాదుత్తరమన్ద్రోఽయం దేవతాస్య ధ్రువో ధ్రువమ్ ।। ౨౪.

తాళాన్ని ఉత్తరమంద్రంగా, ఆరు దేవతలతో కూడినదిగా తెలుసుకుంటారు. అందువల్ల మొదటి ఉత్తరతాళాన్ని విస్తృతమైనదిగా అంటారు. కాబట్టి ఉత్తరమంద్రం ఇక్కడ, దీని దేవత ధ్రువుడు.

అపానాదుత్తరత్వాచ్చ ధైవతస్యోత్తరాయణః। స్యాదియం మూర్చ్ఛనా హ్యేవం పితరః శ్రాద్ధదేవతాః ।। ౨౪.

అపాన నుండి ఉత్తరదిశగా, ధైవత స్వరం వల్ల ఈ మూర్ఛన ఏర్పడింది. పితృదేవతలు ఇక్కడ శ్రాద్ధానికి దేవతలు.

శుద్ధషడ్జస్వరం కృత్వా యస్మాదగ్నిం మహర్షయః। ఉపతిష్ఠన్తి తస్మాత్తం జానీయాచ్ఛుద్ధషడ్‌జికమ్ ।। ౨౪.

శుద్ధ షడ్జ స్వరం స్థాపించి, మహర్షులు అగ్నిని పూజిస్తారు. అందువల్ల దీనిని శుద్ధ షడ్జికమని తెలుసుకో.

యః సతాం మూర్చ్ఛనాం కృత్వా పఞ్చమస్వరకో భవేత్ । యక్షీణాం మూర్చ్ఛనా సా తు యాక్షికా మూర్చ్ఛనా స్మృతా ।। ౨౪.

యెవడు సజ్జనుల మూర్ఛనను చేసి, అయిదవ స్వరంగా మారుతాడో, అది యక్షుల మూర్ఛన. దీనిని యాక్షిక మూర్ఛన అంటారు.

నాగదృష్టిర్విషా గీతా నోపసర్పన్తి మూర్చ్ఛనామ్। భవన్తీవ హృతా హ్యేతే బ్రహ్మణా నాగదేవతాః। అహీనాం మూర్చ్ఛనా హ్యేషా వరుణశ్చాత్ర దేవతా ।। ౨౪.

నాగుల దృష్టి విషం. పాటలు ఆ మూర్ఛనకు చేరవు. ఇవన్నీ బ్రహ్మదేవుడు తీసుకుపోయాడు. నాగదేవతలు ఇక్కడ దేవతలు. ఇది సర్పాల మూర్ఛన, ఇక్కడ వరుణుడు దేవత.

శకున్తకానాం కృత్వా చ ఉపమాం యాన్తి కిన్నరాః । ఉత్తమాం మూర్చ్ఛనా తస్మాత్ పక్షిరాజోఽత్ర దేవతా ।। ౨౪.

పక్షులను ఉదాహరణగా తీసుకుని, కిన్నరులు చేరుకుంటారు. అందువల్ల ఇది ఉత్తమ మూర్ఛన, ఇక్కడ పక్షిరాజు దేవత.

గాన్ధారరాగశబ్దేన గాం చ ధారయతేఽర్థతః। తస్మాద్విశుద్ధగాన్ధారీ గన్ధర్వశ్చాధిదైవతమ్ ।। ౨౪.

గాంధార రాగ ధ్వనితో భూమిని అర్థపూర్వకంగా నిలబెడుతుంది. అందువల్ల విశుద్ధ గాంధారి, గంధర్వుడు అధిదేవత.

గాన్ధారానన్తరం గత్వా సృష్టేయం మూర్చ్ఛనా యతః। తస్మాదుత్తరగాన్ధారీ వసవశ్చాత్ర దేవతాః ।। ౨౪.

గాంధార స్వరం తర్వాత వచ్చిన ఈ మూర్ఛన ఏర్పడింది. అందువల్ల ఉత్తర గాంధారి, వసువులు ఇక్కడ దేవతలు.

సేయం ఖలు మహాభూతా పితామహ ముపస్థితా। షడ్జేయం మూర్చ్ఛనా తస్మాత్ స్మృతా హ్యనలదేవతా ।। ౨౪.

ఇది మహాభూతం, పితామహుడు స్థాపించినది. కాబట్టి ఈ షడ్జ మూర్ఛనను అగ్ని దేవతతో గుర్తిస్తారు.

దివ్యేయం చాయతా తేన మన్దషష్ఠా చ మూర్చ్ఛనే। నివృత్తగుణనామానం పఞ్చమఞ్చాత్ర ధైవతమ్ ।। ౨౪.

ఇది దివ్యమైనది, విస్తృతమైనది. అందువల్ల మూర్ఛన మందమైన ఆరోది. గుణాలు లేని పేరుగలవారు, ఇక్కడ అయిదవది ధైవత స్వరం.