వాయుపురాణమ్

సద్రమస్య తథా పత్నీ తామసీ పూతనా స్మృతా । రేవతీ విధమస్యాపి తయోః పుత్రాః సహస్రశః ।। ౨౨.

సద్రమునికి భార్య తామసి, పూతన అని పిలుస్తారు; విధమునికి భార్య రేవతి. వీరిద్దరి కుమారులు వేల కొద్దీ ఉన్నారు.

నాకస్య శకునిః పత్నీ విఘ్నస్య చ అయోముఖీ। రాక్షసాస్తు మహాశీర్షాః సన్ధ్యాద్వయవిచారిణః ।। ౨౨.

నాకునికి భార్య శకుని, విఘ్నునికి భార్య అయోముఖి. రాక్షసులు పెద్ద తలలు కలిగి, సంధ్యాసమయంలో సంచరిస్తారు.

రేవతీపూతనాపుత్రా నైఋతా నామతః స్మృతాః। గ్రహాస్తే రాక్షసాః సర్వే బాలానాన్తు విశేషతః। స్కన్దస్తేషామధిపతిర్బ్రహ్మణోఽనుమతే ప్రభుః ।। ౨౨.

రేవతి, పూతన కుమారులు నైరుతులు అని పిలవబడతారు. ఆ రాక్షసులు అందరూ గ్రహాలుగా, ముఖ్యంగా పిల్లలలో ప్రసిద్ధి. బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో స్కందుడు వారికి అధిపతి.

బృహస్పతేర్యా భగినీ వరస్త్రీ బ్రహ్మచారిణీ। యోగసిద్ధా జగత్కృత్స్నమసక్తా చరతే సదా ।। ౨౨.

బృహస్పతి సోదరి, గొప్ప స్త్రీ, బ్రహ్మచారిణి, యోగంలో నైపుణ్యం కలది, ప్రపంచమంతా అసక్తిగా ఎల్లప్పుడూ సంచరిస్తుంది.

ప్రభాసస్య తు సా భార్యా వసూనామష్టమస్య తు। విశ్వకర్మా సుతస్తస్యా జాతః శిల్పిప్రజాపతిః ।। ౨౨.

ఆమె వసువులలో ఎనిమిదవవాడైన ప్రభాసునికి భార్య. వీరిద్దరికీ కుమారుడు విశ్వకర్మ, శిల్పకారుడు, ప్రజాపతి.

త్వష్టా విరాజో రూపాణాం ధర్మ్మపౌత్ర ఉదారధీః। కర్త్తా శిల్పసహస్రాణాం త్రిదశానాఞ్చ వాస్తుకృత్ ।। ౨౨.

త్వష్టా ధర్ముని మనవడు, తెలివైనవాడు, రూపాలకర్త, వేలాది కళలకు సృష్టికర్త, దేవతలకు గృహాల నిర్మాణకర్త.

యః సర్వేషాం విమానాని దేవతానాఞ్చకార హ। మానుషాశ్చోపజీవన్తి యస్య శిల్పం మహాత్మనః ।। ౨౨.

అతడు దేవతలకు అన్ని విమానాలను నిర్మించాడు. ఈ మహాత్ముని శిల్పంతో మనుష్యులు కూడా జీవనం సాగిస్తున్నారు.

ప్రహ్లాదీ విశ్రుతా తస్య త్వష్టుః పత్నీ విరోచనా। విరోచనస్య భగినీ మాతా త్రిశిరసస్తు సా ।। ౨౨.

ప్రహ్లాదిని అని ప్రసిద్ధి చెందిన త్వష్టుని భార్య విరోచనా. ఆమె విరోచనుని సోదరి, త్రిశిరసుని తల్లి.

దేవాచార్యస్య మహతో విశ్వకర్మస్య ధీమతః। విశ్వకర్మాత్మజశ్చైవ విశ్వకర్మమయః స్మృతః ।। ౨౨.

దేవతల ఆచార్యుడు, గొప్ప తెలివిగల విశ్వకర్మకు కుమారుడు విశ్వకర్మమయుడు. అతడు ఆ పేరుతో గుర్తించబడుతున్నాడు.

సురేణురితి విఖ్యాతా స్వసా తస్య యవీయసీ। త్వాష్ట్రీ సా సవితుర్భార్య్యా పునః సంజ్ఞేతి విశ్రుతా ।। ౨౨.

సురేణువు అని ప్రసిద్ధిగాంచిన ఆమె, అతని చెల్లెలు, త్వష్టృ కుమార్తె, సవితృకు భార్యగా మారింది. తరువాత ఆమెకు సంజ్ఞ అనే పేరు వచ్చింది.

అసూత తపసా సా తు మనుం జ్యేష్ఠం వివస్వతః। యమౌ పునరసూతాసౌ యమఞ్చ యమునాఞ్చ హ ।। ౨౨.

ఆమె తపస్సుతో వివస్వంతునికి పెద్దవాడైన మనువును కనింది. మళ్లీ, ఆమె యముడు, యమున అనే ఇద్దరు కవలలను ప్రసవించింది.

సా తు గత్వా కురూన్ దేవీ వడవారూపధారిణీ। సవితుశ్చాశ్వరూపస్య నాసికాభ్యాం తు తౌ స్మృతౌ ।। ౨౨.

ఆ దేవి, గుర్రపు రూపం ధరించి కురుల దేశానికి వెళ్లింది. గుర్రపు రూపంలో ఉన్న సవితృ నాసికల ద్వారా ఆ ఇద్దరూ జన్మించినవారిగా గుర్తించబడ్డారు.

అసూత సా మహాభాగా త్వన్తరిక్షేఽశ్వినౌ కిల। నాసత్యఞ్చైవ దస్రఞ్చ మార్త్తణ్డస్యాత్మజావుభౌ ।। ౨౨.

ఆ మహాభాగ్యవంతురాలు, ఆకాశంలో నాసత్యుడు, దస్రుడు అనే అశ్వినులను కనింది. వీరిద్దరూ మార్తాండుని కుమారులు.

ఋషయ ఊచుః।। కస్మాన్మార్త్తణ్డ ఇత్యేష వివస్వానుచ్యతే బుధైః। కిమర్థం సాఽశ్వరూపా వై నాసికాభ్యామసూయత। ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామస్తత్త్వం విబ్రూహి పృచ్ఛతామ్ ।। ౨౨.

ఋషులు ఇలా అడిగారు: జ్ఞానులు వివస్వంతుని ఎందుకు మార్తాండుడు అని పిలుస్తారు? ఆమె గుర్రపు రూపంలో నాసికల ద్వారా ఎందుకు ప్రసవించింది? ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలని మేము కోరుతున్నాము. దయచేసి మాకు వివరించండి.

సూత ఉవాచ।। చిరోత్పన్నమతిర్భిన్నమణ్డం త్వష్ట్రా విదారితమ్। దృష్ట్వా గర్భవధాద్భీతః కశ్యపో దుఃశితోఽభవత్ ।। ౨౨.

సూతుడు చెప్పాడు: చాలా కాలంగా పెరిగిన గుడ్డును త్వష్టృ విడగొట్టగా, లోపల ఉన్న శిశువు నాశనం అయినదాన్ని చూసి, కశ్యపుడు భయంతో బాధపడ్డాడు.

అణ్డే ద్విధాకృతే త్వణ్డం దృష్ట్వా త్వష్టారమబ్రవీత్। నైతదణ్డం భవాన్నూనం మార్త్తణ్డస్త్వం భవానఘ ।। ౨౨.

ఆ గుడ్డు రెండు భాగాలుగా విడిపోయినప్పుడు, త్వష్టృను చూసి, 'ఇది నిజంగా గుడ్డు కాదు; నీవు మార్తాండుడవు, పాపరహితుడవు' అని అన్నాడు.

న ఖల్వయం మృతోఽణ్డే చ ఇతి స్నేహాత్ పితాఽబ్రవీత్। తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా నామాన్వర్థముదాహరత్ ।। ౨౨.

'ఇతడు గుడ్డులో చనిపోలేదు' అని తండ్రి ప్రేమతో అన్నాడు. ఆ మాట విని, ఆ పేరును అర్థప్రాయంగా పెట్టారు.

యన్మార్త్తణ్డో భవేత్యుక్తః పిత్రాఽణ్డే వై ద్విధా కృతే। తస్మాద్వివస్వాన్మార్త్తణ్డః పురాణజ్ఞైర్విభాష్యతే ।। ౨౨.

తండ్రి గుడ్డు రెండు భాగాలుగా విడిపోయినప్పుడు 'నీవు మార్తాండుడు' అని అన్నందువల్ల, పురాణాలను తెలిసినవారు వివస్వంతుని మార్తాండుడు అని పిలుస్తారు.

తతః ప్రజాః ప్రవక్ష్యామి మార్త్తణ్డస్య వివస్వతః। విజజ్ఞే సవితుః సంజ్ఞాభార్యాయాన్తు త్రయం పురా ।। ౨౨.

ఇప్పుడు నేను మార్తాండుడు అయిన వివస్వంతుని సంతానాన్ని చెబుతాను. ప్రాచీన కాలంలో, సవితృ భార్య అయిన సంజ్ఞ నుండి ముగ్గురు జన్మించారు.

మనుర్యవీయాన్ సావర్ణిః సంజ్ఞాయాఞ్చ తథాశ్వినౌ। శనైశ్చరశ్చ సప్తైతే మార్త్తణ్డస్యాత్మజాః స్మృతాః ।। ౨౨.

మనువు, చిన్నవాడు అయిన సావర్ణి, సంజ్ఞ నుండి అశ్వినులు, అలాగే శనైశ్చరుడు—ఈ ఏడుగురు మార్తాండుని కుమారులుగా గుర్తించబడ్డారు.

వివస్వాన్ కశ్యపాజ్జజ్ఞే దాక్షాయణ్యాం మహాయశాః। తస్య భార్యాఽభవత్త్వాష్ట్రీ మహాదేవీ వివస్వతః। సురేణురితి విఖ్యాతా పునః సంజ్ఞేతి విశ్రుతా ।। ౨౨.

పెద్ద కీర్తి కలిగిన వివస్వంతుడు కశ్యపుడు, దాక్షాయణి నుండి జన్మించాడు. అతని భార్య త్వష్టృ కుమార్తె, మహాదేవి, వివస్వంతునికి సురేణువు అని ప్రసిద్ధి, తరువాత సంజ్ఞ అని పిలవబడింది.

సా తు భార్యా భగవతో మార్త్తణ్డస్యాతితేజసః। నాతుష్యద్భర్తృరూపేణ రూపయౌవనశాలినీ ।। ౨౨.

ఆమె అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్న మార్తాండుని భార్య. అందం, యవ్వనం కలిగినప్పటికీ, భర్త రూపం ఆమెకు నచ్చలేదు.

ఆదిత్యస్య హి తద్రూపం మార్త్తణ్డస్య హి తేజసా। గోత్రేషు ప్రతిరుద్ధం వై నాతి కాన్తమివాభవత్ ।। ౨౨.

ఆదిత్యుడైన మార్తాండుని రూపం అతని తేజస్సు వల్ల వంశాలలో అదుపులో ఉండేది. అది అంత ఆకర్షణీయంగా కనిపించలేదు.

న ఖల్వయం మృతో హ్యణ్డే ఇతి స్నేహాత్తమబ్రవీత్ । అజ్ఞానః కశ్యపః స్నేహాన్మార్త్తణ్డ ఇతి చోచ్యతే ।। ౨౨.

'ఇతడు గుడ్డులో చనిపోలేదు' అని తండ్రి ప్రేమతో అన్నాడు. అజ్ఞానంతో, ప్రేమతో కశ్యపుడు అతనిని మార్తాండుడు అని పిలిచాడు.

తేజస్త్వభ్యధికం తస్య నిత్యమేవ వివస్వతః। యేనాపి తాపయామాస త్రీల్లోఁకాన్ కశ్యపాత్మజః ।। ౨౨.

వివస్వంతునికి ఎప్పుడూ అపారమైన తేజస్సు ఉండేది. ఆ తేజంతో కశ్యపుని కుమారుడు మూడు లోకాల్నీ కాల్చాడు.

త్రీణ్యపత్యాని సంజ్ఞాయాం జనయామాస వై రవిః । ద్వౌ సుతౌ తు మహావీర్యౌ కన్యాం కాలిన్దిమేవ చ ।। ౨౨.

రవి సంజ్ఞతో ముగ్గురు పిల్లలను కనాడు. ఇద్దరు మహాశక్తివంతులైన కుమారులు, ఒక కుమార్తె కాలిందిని.

మనుర్వివస్వతో జ్యేష్ఠః శ్రాద్ధదేవః ప్రజాపతిః। తతో యమో యమీ చైవ యమజౌ సంబభూవతుః ।। ౨౨.

వివస్వంతునికి పెద్దవాడైన మనువు, శ్రాద్ధదేవుడు, ప్రజాపతి. తరువాత యముడు, యమీ అనే కవలలు జన్మించారు.

శాన్తవర్ణన్తు తద్రూపం దృష్ట్వా సంజ్ఞా వివస్వతః। అసహన్తీ స్వకాం జాయాం సవర్ణాం నిర్మమే పునః ।। ౨౨.

ఆ శాంతమైన రూపాన్ని చూసి వివస్వంతుడు స్పృహ కోల్పోయాడు. తన భార్యను భరించలేక, సవర్ణ అనే మరో భార్యను మళ్లీ సృష్టించాడు.

మహీమయీ తు సా నారీ తస్యాశ్ఛాయాసముద్గతా। ప్రాఞ్జలిః ప్రయతా భూత్వా పునః సంజ్ఞామభాషత ।। ౨౨.

ఆ భూమితో కూడిన ఆ మహిళ, తన నీడ నుండి బయటికి వచ్చి, చేతులు జోడించి భక్తితో మళ్లీ సంజ్ఞను ఉద్దేశించి మాట్లాడింది.