ప్రజార్థం తపతాం తేషాం తపః పరమదుశ్చరమ్। ఉత్పద్యన్తీహ సర్వేషాం నిధనేష్విహ సర్వశః ।। ౬౧.
సంతానం కోసం తపస్సు చేసే వారు అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేస్తారు. వారివల్ల, సమస్త జీవులు ప్రళయ సమయంలో పుడతారు.
దేవాసురాః పితృగణా మునయో మనవస్తథా। సర్పా భూతాః పిశాచాశ్చ గన్ధర్వా యక్షరాక్షసాః ।। ౬౧.
దేవతలు, అసురులు, పితృగణాలు, మునులు, మనువులు, పాములు, భూతాలు, పిశాచులు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు — వీరందరూ ఇందులో ఉంటారు.
తతస్తేషాం తు యే శిష్టా శిష్టాచారాన్ ప్రచక్షతే । సప్తర్షయో మనుశ్చైవ ఆదౌ మన్వన్తరస్య హ। ప్రారమ్భన్తే చ కర్మాణి మనుష్యా దైవతైః సహ ।। ౬౧.
వారిలో మిగిలినవారు, మిగిలినవారి ఆచారాన్ని పాటిస్తూ, సప్తర్షులు, మనువు, మన్వంతరం ప్రారంభంలో, మానవులు, దేవతలతో కలిసి తమ కార్యాలను ప్రారంభిస్తారు.
మన్వన్తరాదౌ ప్రాగేవ త్రేతాయుగముఖే తతః । పూర్వం దేవాస్తతస్తే వై స్థితే ధర్మే తు సర్వశః ।। ౬౧.
మన్వంతరం ప్రారంభంలో, తర్వాత త్రేతాయుగం మొదట, పూర్వ దేవతలు, ధర్మాన్ని సంపూర్ణంగా నిలిపి ఉంచుతారు.
ఋషీణాం బ్రహ్మచర్యేణ గత్వాఽఽనృణ్యన్తు వై తతః। పితౄణాం ప్రజయా చైవ దేవానామిజ్యయా తథా ।। ౬౧.
ఋషులు బ్రహ్మచర్యంతో ఋణముక్తి పొందుతారు; పితృదేవతలు సంతానంతో; దేవతలు పూజతో ఋణం తీరుస్తారు.
శతం వర్షసహస్రాణి ధర్మే వర్ణాత్మకే స్థితాః। త్రయీం వార్త్తాం దణ్డనీతిం ధర్మాన్ వర్ణాశ్రమాంస్తథా। స్థాపయిత్వాశ్రమాంశ్చైవ స్వర్గాయ దధిరే మతీః ।। ౬౧.
వారు వంద వేల సంవత్సరాలు వర్ణధర్మంలో స్థిరంగా ఉంటారు. త్రయీ విద్య, జీవిక, శాసనం, ధర్మం, వర్ణాశ్రమాలను స్థాపించి, ఆశ్రమాలను ఏర్పాటుచేసి, స్వర్గాన్ని కోరుకుంటారు.
పూర్వం దేవేషు తేష్వేవ స్వర్గాయ ప్రముఖేషు చ। పూర్వం దేవాస్తతస్తే వై స్థితా ధర్మేణ కృత్స్నశః ।। ౬౧.
మునుపు దేవతల్లో, స్వర్గానికి వెళ్ళే వారిలో, పూర్వ దేవతలు ధర్మాన్ని పూర్తిగా పాటిస్తూ ఉండేవారు.
మన్వన్తరే పరావృత్తే స్థానాన్యుత్సృజ్య సర్వశః। మన్త్రైః సహోర్ధ్వఙ్గచ్ఛన్తి మహర్లోకమనామయమ్ ।। ౬౧.
మన్వంతరం ముగిసినప్పుడు, వారు తమ స్థానాలను వదిలి, మంత్రాలతో కలసి, మహర్లోకానికి ఎక్కిపోతారు.
వినివృత్తవికారాస్తే మానసీం సిద్ధిమాస్థితాః। అవేక్షమాణా వశినస్తిష్ఠన్త్యాభూతసంప్లవమ్ ।। ౬౧.
అన్ని మార్పులనుండి విముక్తులై, మానసిక సిద్ధిలో నిలిచి, ఆత్మనిగ్రహంతో, భూతాల లయాన్ని గమనిస్తూ ఉంటారు.
తతస్తేషు వ్యతీతేషు సర్వేష్వేతేషు సర్వదా। శూన్యేషు దేవస్థానేషు త్రైలోక్యే తేషు సర్వశః। ఉపస్థితా ఇహైవాన్యే దేవా యే స్వర్గవాసినః ।। ౬౧.
అవి అన్నీ గడిచిపోయిన తర్వాత, దేవతల స్థలాలు ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు, మూడు లోకాలలో, ఇతర స్వర్గవాసి దేవతలు ఇక్కడికి వస్తారు.
తతస్తే తపసా యుక్తా స్థానాన్యాపూరయన్తి వై। సత్యైన బ్రహ్మచర్యేణ శ్రుతేన చ సమన్వితాః ।। ౬౧.
అప్పుడు వారు తపస్సుతో, సత్యం, బ్రహ్మచర్యం, విద్యతో కూడి, ఆ స్థానాలను నింపుతారు.
సప్తర్షీణం మనోశ్చైవ దేవానాం పితృభిః సహ। నిధనానీహ పూర్వేషామాదినా చ భవిష్యతా ।। ౬౧.
ఏడు ఋషులు, మనువు, దేవతలు, పితృదేవతలతో కలసి, ఇక్కడ పూర్వకాల ముగింపులు, భవిష్యత్తు ఆరంభాలు అవుతాయి.
తేషామత్యన్తవిచ్ఛేద ఇహ మన్వన్తరక్షయాత్। ఏవం పూర్వానుపూర్వ్యేణ స్థితిరేషానవస్థితా। మన్వన్తరేషు సర్వేషు యావదాభూతసంప్లవమ్ ।। ౬౧.
వారికి మన్వంతరాంతంలో పూర్తిగా విరామం కలుగుతుంది. ఇలా వరుసగా, ఈ స్థితి మన్వంతరాలన్నింటిలో, మహాప్రళయం వచ్చే వరకు, నిలుస్తూ ఉంటుంది.
ఏవం మన్వన్తరాణాన్తు ప్రతిసన్ధానలక్షణమ్। అతీతానాగతానాన్తు ప్రోక్తం స్వాయమ్భువేన తు ।। ౬౧.
ఇలా గత, భవిష్యత్తు మన్వంతరాల మధ్య సంబంధ లక్షణాన్ని స్వాయంభువుడు వివరించాడు.
మన్వన్తరేష్వతీతేషు భవిష్యాణాం తు సాధనమ్ । ఏవమత్యన్తవిచ్ఛిన్నం భవత్యాభూతసంప్లవాత్ ।। ౬౧.
గత మన్వంతరాల్లో, భవిష్యత్తులో వచ్చే వారికి మార్గం, మహాప్రళయం వల్ల పూర్తిగా ఆగిపోతుంది.
మన్వన్తరాణాం పరివర్త్తనాని ఏకాన్తతస్తాని మహర్గతాని। మహర్జనఞ్చైవ జనన్తపశ్చ ఏకాన్తగాని స్మ భవన్తి సత్యే ।। ౬౧.
మన్వంతరాల పరివర్తనాలు పూర్తిగా మహర్లోకానికి చేరుతాయి. మహర్లోకం, జనలోకం, తపోలోకం అన్నీ చివరికి సత్యలోకంలో కలిసిపోతాయి.
తద్భావినాం తత్ర తు దర్శనేన నానాత్వదృష్టేన చ ప్రత్యయేన। సత్యే స్థితానీహ తదా తు తాని ప్రప్తే వికారే ప్రతిసర్గకాలే ।। ౬౧.
అక్కడ భవిష్యత్తులో ఉండవలసినవారు, వివిధ దృష్టికోణాలతో నమ్మకంతో, సత్యలోకంలో స్థిరంగా ఉంటారు. మార్పు వచ్చినప్పుడు, సృష్టికాలంలో, వారు వెళ్లిపోతారు.
మన్వన్తరాణాం పరివర్త్తనాని ముఞ్చన్తి సత్యన్తు తతోఽపరాన్తే। తతోఽభియోగాద్విషమప్రమాణం విశన్తి నారాయణమేవ దేవమ్ ।। ౬౧.
మన్వంతరాల పరివర్తనాలు సత్యలోకాంతంలో విడిపోతాయి. తరువాత, ప్రయత్నంతో, అవి అపరిమితమైన నారాయణుని లోనికి చేరుతాయి.
మన్వన్తరాణాం పరివర్త్తనేషు చిరప్రవృత్తేషు నిధిస్వభావాత్। క్షణం రసం తిష్ఠతి జీవలోకః క్షయోదయాభ్యాం పరివన్దమానః ।। ౬౧.
మన్వంతరాల పరివర్తనలు చాలా కాలం కొనసాగినప్పుడు, వాటి నిల్వ స్వభావం వల్ల, జీవ లోకం క్షణం పాటు నిలుస్తుంది; అది క్షయం, ఉత్థానం రెండింటిలోనూ ప్రశంసించబడుతుంది.
ఇత్యుత్తరాణ్యేవమృషిస్తుతానాం ధర్మాత్మనాం దివ్యదృశాం మనూనామ్। వాయుప్రణీతాన్యుపలభ్య దృశ్యం దివ్యౌజసా వ్యాససమాసయోగైః ।। ౬౧.
ఇలా, ధర్మబుద్ధి కలిగిన ఋషులు స్తుతించిన, దివ్య దృష్టి కలిగిన మనువులను, వాయువు రచించినవిగా, వ్యాసుడు సంక్షిప్తంగా వివరించినవిగా తెలుసుకోవాలి.
సర్వాణి రాజర్షిసురర్షిమన్తి బ్రహ్మర్షిదేవోరగవన్తి చైవ। సురేశసప్తర్షిపితృప్రజైశైర్యుక్తాని సమ్యక్ పరివర్త్తనాని ।। ౬౧.
రాజర్షులు, దేవర్షులు, బ్రహ్మర్షులు, దేవతలు, నాగులు, దేవేంద్రుడు, సప్తర్షులు, పితృదేవతలు, ప్రజాపతులు — వీరందరి పరివర్తనాలు సక్రమంగా జరుగుతాయి.
ఉదారవంశాభిజనద్యుతీనాం ప్రకృష్టమేధాభిసమేధితానామ్। కీర్తిద్యుతిఖ్యాతిభిరన్వితానాం పుణ్యం హి విఖ్యాపనమీశ్వరాణామ్ ।। ౬౧.
ఉన్నత వంశం, గొప్ప జన్మ, ప్రకాశవంతమైన, విశిష్టమైన బుద్ధి కలిగిన, కీర్తి, తేజస్సు, పేరు కలిగిన, ఈయనల మహిమను ప్రకటించడం పవిత్రమైనది.
స్వర్గీయమేతత్ పరమం పవిత్రం పుత్రీయమేతచ్చ పరం రహస్యమ్। జప్యం మహత్పర్వసు చైతదగ్ర్యం దుఃస్వప్నశాన్తిః పరమాయుషేయమ్ ।। ౬౧.
ఇది స్వర్గీయమైనది, అత్యంత పవిత్రమైనది, సంతానానికి, పరమ రహస్యమైనది. దీన్ని మహోత్సవాల్లో జపించాలి, ఇది ముఖ్యమైనది, చెడు కలల నివారణకు, దీర్ఘాయుష్కు ఉపయోగపడుతుంది.
ప్రజేశదేవర్షిమనుప్రధానాం పుణ్యప్రసూతిం ప్రథితామజస్య। మమాపి విఖ్యాపనసంయమాయ సిద్ధిం జుషధ్వం సుమహేశతత్వమ్ । ౬౧.
ప్రజాపతులు, దేవర్షులు, మనువులు ముఖ్యులుగా, అజన్ముడైనవారి పవిత్ర జననాన్ని, నా ప్రకటనా నియమానికి, మీరు పరమ మహత్త్వాన్ని స్వీకరించండి.
ఇత్యేతదన్తరం ప్రోక్తం మనోః స్వాయమ్భువస్య తు। విస్తరేణానుపూర్వ్యా చ భూయః కిం వర్ణయామ్యహమ్ ।। ౬౧.
ఇలా, మనువు స్వాయంభువుని మధ్యకాలాన్ని వివరించాను. వివరంగా, క్రమంగా చెప్పాను; ఇంకా ఏమి వివరించాలి?