వాయుపురాణమ్

శౌనకస్తు ద్విధా కృత్వా దదావేకన్తు బభ్రవే। ద్వితీయాం సంహితాం ధీమాన్సైన్ధవాయనసంజ్ఞితే ।। ౬౧.

శౌనకుడు దాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, ఒక భాగాన్ని బభ్రవుడికి ఇచ్చాడు; రెండవ సంహితను తెలివైనవాడు సైంధవాయనుడికి ఇచ్చాడు.

సైన్ధవో ముఞ్జకేశాయ భిన్నా సా చ ద్విధా పునః। నక్షత్ర కల్పో వైతానస్తృతీయః సంహితానిధిః। చతుర్థోఽఙ్గిరసః కల్పః శాన్తికల్పశ్చ పఞ్చమః ।। ౬౧.

సైంధవుడు ముంజకేశుడికి ఇచ్చాడు, అది మళ్లీ రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది. నక్షత్రకల్పం, వైతానం, మూడవది సంహితానిధి, నాలుగవది అంగిరసుల కల్పం, ఐదవది శాంతికల్పం.

శ్రేష్ఠస్త్వథర్వణో హ్యేతే సంహితానాం వికల్పనాః। షట్శః కృత్వా మయాప్యుక్తం పురాణమృషిసత్తమాః ।। ౬౧.

ఇవి అథర్వణ వంశంలో ముఖ్యమైన సంహితా విభాగాలు. ఆరు విధాలుగా ఏర్పాటుచేసి, పురాణాన్ని కూడా నేను వివరించాను, ఋషిశ్రేష్ఠులారా.

ఆత్రేయః సుమతిర్ధీమాన్కాశ్యపో హ్యకృతవ్రణః। భారద్వాజోఽగ్నివర్చాశ్చ వసిష్ఠో మిత్రయుశ్చ యః । సావర్ణిః సోమదత్తిస్తు సుశర్మా శాంశపాయనః ।। ౬౧.

ఆత్రేయుడు, జ్ఞానవంతుడైన సుమతిడు, కాశ్యపుడు, అకృతవ్రణుడు, భారద్వాజుడు, అగ్నివర్చుడు, వశిష్ఠుడు, మిత్రయుడు, సావర్ణి, సోమదత్తుడు, సుశర్మ, శాంశపాయనుడు—

ఏతే శిష్యా మమ బ్రహ్మన్ పురాణేషు దృఢవ్రతాః। త్రిభిస్తిస్రః కృతాస్తిస్రః సంహితాః పునరేవ హి ।। ౬౧.

ఇవాళ్లు నా నిబద్ధమైన శిష్యులు, బ్రాహ్మణా, పురాణాలలో. వీరు ముగ్గురి చొప్పున మూడు సంహితలను తయారు చేశారు.

కాశ్యపః సంహితాకర్త్తా సావర్ణిః శాంశపాయనః। సామికా చ చతుర్థీస్యాత్సా చైషా పూర్వసంహితా ।। ౬౧.

కాశ్యపుడు, సావర్ణి, శాంశపాయనుడు, సామికా—ఇవారు సంహితలను రూపొందించినవారు. ఇదే పురాతన సంహిత.

సర్వాస్తా హి చతుష్పాదాః సర్వాశ్చైకార్థవాచికాః। పాఠాన్తరే పృథగ్భూతా వేదశాఖా యథా తథా। చతుఃసాహస్రికాః సర్వాః శాంశపాయనికామృతే ।। ౬౧.

ఈ సంహితలన్నీ నాలుగు భాగాలుగా ఉంటాయి, అన్నీ ఒకే అర్థాన్ని తెలియజేస్తాయి. పఠనంలో వేర్వేరు అయినా, వేదశాఖలవలె వేరుగా ఉంటాయి. శాంశపాయనికాను తప్పించి, అన్నీ నాలుగు వేల శ్లోకాలతో ఉంటాయి.

లోమహర్షణికా మూలాస్తతః కాశ్యపికాః పరాః। సావర్ణికాస్తృతీయాస్తా యజుర్వాక్యార్థపణ్డితాః ।। ౬౧.

లోమహర్షణికా మూలంగా ఉంటుంది, తరువాత కాశ్యపికా, మూడవది సావర్ణికా. వీరు యజుర్వేద వాక్యార్థాన్ని బాగా తెలిసినవారు.

శాంశపాయనికాశ్చాన్యా నోదనార్థవిభూషితాః । సహస్రాణి ఋచామష్టౌ షట్శతాని తథైవ చ ।। ౬౧.

ఇతర శాంశపాయనికా సంహితలు నిబంధనల అర్థంతో అలంకరించబడ్డాయి. వాటిలో ఎనిమిది వేల ఆరు వందల ఋక్సూక్తులు ఉన్నాయి.

ఏతాః పఞచదశాన్యాశ్చ దశాన్యా దశభిస్తథా। వాలఖిల్యాః సమప్రైఖాః (షాః) ససావర్ణాః ప్రకీర్తితాః ।। ౬౧.

ఇవి పదిహేను ఇతర సంహితలు, ఇంకా పది ఉన్నాయి. వాలఖిల్యులు, సమప్రైఖులు, సావర్ణులతో కూడినవారు అని చెప్పబడతారు.

అష్టౌ సామసహస్రాణి సామాని చ చతుర్ద్దశ। ఆరణ్యకం సహోమఞ్చ ఏతాద్గాయన్తి సామగాః ।। ౬౧.

ఎనిమిది వేల సామగానాలు, పద్నాలుగు సామాలు, ఆరణ్యకము, హోమాంచము—ఇవన్నీ సామగులు పాడుతారు.

ద్వాదశైవ సహస్రాణి ఛన్ద ఆధ్వర్యవం స్మృతమ్। యజుషాం బ్రాహ్మణానాఞ్చ యథా వ్యాసో వ్యకల్పయత్ ।। ౬౧.

ద్వాదశ వేల యజుర్వేదంలోని మంత్రాలు ఉన్నాయని, వ్యాసుడు యజుర్వేద బ్రాహ్మణాలకు నిర్ణయించినట్లు గుర్తించబడింది.

సగ్రామ్యారణ్యకన్తత్స్యాత్సమన్త్రకరణం తథా। అతః పరం కథానాన్తు పూర్వా ఇతి విశేషణమ్ ।। ౬౧.

ఇవి గ్రామ్య, అరణ్య శాఖలతో పాటు మంత్రాలు, కర్మ విధానాలు కలిగి ఉన్నాయి. వీటికి మించి ఉన్న పురాతన కథలు ప్రత్యేకంగా గుర్తించబడ్డాయి.

గ్రామ్యారణ్యం సమన్త్రఞ్చ ఋగ్బ్రాహ్మణయజుః స్మృతమ్। తథా హారిద్రవీయాణాం ఖిలాన్యుపఖిలాని చ। తథైవ తైత్తిరీయాణాం పరక్షుద్రా ఇతి స్మృతమ్ ।। ౬౧.

ఋగ్వేద, బ్రాహ్మణ, యజుర్వేదలకు గ్రామ్య, అరణ్య, మంత్ర భాగాలు ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది. అలాగే హారిద్రవీయుల ఖిలాలు, ఉపఖిలాలు, తైత్తిరీయుల చిన్న శాఖలు కూడా గుర్తించబడ్డాయి.

ద్వే సహస్రే శతన్యూనే వేదే వాజసనేయకే। ఋగ్గణః పరి సంఖ్యాతో బ్రాహ్మణన్తు చతుర్గుణమ్ ।। ౬౧.

వాజసనేయి వేదంలో రెండు వేలలో వంద తక్కువగా ఉన్నాయి. ఋగ్వేద గణన కూడా అలాగే, బ్రాహ్మణ భాగం దాని నాలుగు రెట్లు ఉంది.

అష్టౌ సహస్రాణి శతాని చాష్టౌ అశీతిరన్యాన్యధికశ్చ పాదః। ఏతత్ప్రమాణం యజుషామృచాఞ్చ సశుక్రియం సాఖిల యాజ్ఞవల్క్యమ్ ।। ౬౧.

యజుర్వేద, ఋగ్వేద మంత్రాలు ఎనిమిది వేల ఎనిమిది వందలతో, కొంత భాగం అదనంగా ఉన్నాయి. ఇవే శుక్రియ, యాజ్ఞవల్క్య శాఖలతో కూడిన మొత్తం సంఖ్య.

తథా చరణవిద్యానాం ప్రమాణం సంహితాం శ్రృణు। షట్సాహస్రమృచాముక్తమృచః షడ్వింశతిః పునః । ఏతావదధికం తేషాం యజుః కామం వివక్షతి ।। ౬౧.

వివిధ శాఖల సంహితల పరిమాణాన్ని విను. ఋగ్వేద మంత్రాలు ఆరు వేలుగా చెప్పబడ్డాయి, మరో ఇరవై ఆరు అదనంగా ఉన్నాయి. యజుర్వేదానికి ఇది కావలసినంత ఎక్కువగా ఉంది.

ఏకాదశ సహస్రాణి దశ చాన్యా దశోత్తరాః । ఋచాన్దశ సహస్రాణి అశీతిత్రిశతాని చ ।। ౬౧.

పదకొండు వేల మంత్రాలు, పది మరికొన్ని, మరో పది అదనంగా ఉన్నాయి. ఋగ్వేద మంత్రాలు పదివేలతో, మూడువందల ఎనభై కూడా కలిపి ఉన్నాయి.

సహస్రమేకం మన్త్రాణామృచాముక్తం ప్రమాణతః। ఏతావద్భృగువిస్తారమన్యచ్చాథర్వికం బహు ।। ౬౧.

ఋగ్వేద మంత్రాలలో వెయ్యి మంత్రాలు ప్రమాణంగా చెప్పబడ్డాయి. ఇది భృగు సంప్రదాయ విస్తారం, అతర్వణ వేదంలో ఇంకా ఎక్కువగా ఉన్నాయి.

ఋచామథర్వణాం పఞ్చ సహస్రాణి వినిశ్చయః। సహస్రమన్యద్విజ్ఞేయమృషిభిర్వింశతిం వినా ।। ౬౧.

అతర్వణ ఋగ్వేద మంత్రాలు ఐదు వేలుగా నిర్ణయించబడ్డాయి. మరో వెయ్యి మంత్రాలు కూడా ఉన్నాయి, వాటిలో ఇరవై మినహాయించి ఋషులు చెప్పారు.

ఏతదఙ్గిరసా ప్రోక్తన్తేషామారణ్యకం పునః। ఇతి సంఖ్యా ప్రసంఖ్యాతా శాఖాభేదాస్తథైవ చ ।। ౬౧.

ఇది అంగిరసుడు చెప్పినది. వీరిలో అరణ్యక భాగం కూడా కలదు. ఇలా శాఖల సంఖ్యలు, భేదాలు వివరించబడ్డాయి.

కర్త్తారశ్చైవ శాఖానాం భేదే హేతుస్తథైవ చ। సర్వమన్వన్తరేష్వేవం శాఖాభేదాః సమాః స్మృతాః ।। ౬౧.

శాఖలకు కర్తలు, వాటి విభాగాల కారణాలు కూడా వివరించబడ్డాయి. ప్రతి మన్వంతరంలో శాఖా భేదాలు ఇలానే ఉంటాయని గుర్తించబడింది.

ప్రాజాపత్యా శ్రుతిర్నిత్యా తద్వికల్పాస్త్విమే స్మృతాః। అనిత్యభావాద్దేవానాం మన్త్రోత్పత్తిః పునః పునః ।। ౬౧.

ప్రాజాపత్య శృతి శాశ్వతమైనది. కానీ ఇవి వేరే వేరే రూపాల్లో గుర్తించబడ్డాయి. దేవతలు శాశ్వతం కాదని, మంత్రాలు మళ్లీ మళ్లీ ఉత్పత్తి అవుతాయి.

మన్వన్తరాణాం క్రియతే సురాణాం నామనిశ్చయః। ద్వాపరేషు పునర్భేదాః శ్రుతానాం పరికీర్త్తితాః ।। ౬౧.

ప్రతి మన్వంతరంలో దేవతల పేర్లు స్థిరంగా ఉండవు. ప్రతి ద్వాపరయుగంలో శృతి శాఖల విభాగాలు మళ్లీ వివరించబడతాయి.

ఏవం వేదం తదాన్యస్య భగవానృషిసత్తమః। శిష్యేభ్యశ్చ పునర్దత్త్వా తపస్తప్తుం గతో వనమ్। తస్య శిష్యప్రశిష్యైస్తు శాఖాభేదాస్త్విమే కృతాః ।। ౬౧.

ఈ విధంగా, మహర్షి వేదాన్ని తన శిష్యులకు బోధించి, తపస్సు చేయడానికి అరణ్యంలోకి వెళ్లాడు. ఆయన శిష్యులు, వారి శిష్యులు ఈ శాఖా విభాగాలను ఏర్పరిచారు.

అఙ్గాని వేదాశ్చత్వారో మీమాంసా న్యాయవిస్తరః। ధర్మ శాస్త్రం పురాణఞ్చ విద్యాస్త్వేతాశ్చతుర్దశ ।। ౬౧.

వేదాలకు సంబంధించిన అంగాలు, నాలుగు వేదాలు, మీమాంస, విశదమైన న్యాయశాస్త్రం, ధర్మశాస్త్రం, పురాణం—ఇవి పద్నాలుగు విద్యాశాఖలు.

ఆయుర్వేదో ధనుర్వేదో గాన్ధర్వశ్చైవ తే త్రయః। అర్థశాస్త్రం చతుర్థన్తు విద్యాస్త్వష్టాదశైవ తు ।। ౬౧.

ఆయుర్వేదం, ధనుర్వేదం, గాంధర్వవేదం—ఈ మూడు. అర్థశాస్త్రం నాలుగవది. ఇలా మొత్తం పదిహేనుకు నాలుగు కలిపి పదిహేడు, మరో విద్యతో కలిపి పద్దెనిమిది విద్యాశాఖలు.

జ్ఞేయా బ్రహ్మర్షయః పూర్వన్తేభ్యో దేవర్షయః పునః। రాజర్షయః పునస్తేభ్య ఋషిప్రకృతయస్త్రయః। తేభ్య ఋషిప్రకృతయో మునిభిః సంశితవ్రతైః ।। ౬౧.

బ్రహ్మర్షులు మొదటివారు. వారిలోనుంచి దేవర్షులు, వారిలోనుంచి రాజర్షులు, ఆ తరువాత మూడు ఋషి వర్గాలు. వీరిలోంచి కఠిన వ్రతాలు పాటించే మునులు ఋషి వర్గాలను ఏర్పరిచారు.

కశ్యపేషు వసిష్ఠేషు తథా భృగ్వఙ్గిరోఽత్రిషు। పఞ్చస్వేతేషు జాయన్తే గోత్రేషు బ్రహ్మవాదినః। యస్మాదృషన్తి బ్రహ్మాణన్తేన బ్రహ్మర్షయః స్మృతాః ।। ౬౧.

కశ్యపులు, వసిష్ఠులు, భృగులు, అంగిరసులు, అత్రులు—ఈ అయిదు వంశాలలో బ్రహ్మాన్ని దర్శించిన వారు బ్రహ్మర్షులుగా పిలవబడతారు.