వాయుపురాణమ్

తస్య శిష్యో భవేద్ధీమాన్పౌష్యఞ్జీ ద్విజసత్తమాః। హిరణ్యనాభః కౌశిక్యౌ ద్వితీయోఽభూన్నరాధిపః ।। ౬౧.

బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, అతని శిష్యుల్లో ఒకడు ధీమంతుడైన పౌష్యంజి, మరొకడు రాజకుమారుడైన హిరణ్యనాభ కౌశిక్యుడు.

అధ్యాపయత్తు పౌష్యఞ్జీ సహస్రార్ద్ధన్తు సంహితాః। తేనాన్యోదీచ్యసామాన్యాః శిష్యాః పౌష్యఞ్జినః శుభాః ।। ౬౧.

పౌష్యంజి వెయ్యిలో సగం సంహితలను బోధించాడు. అందువల్ల ఉత్తర దేశానికి చెందిన సామవేద పాఠకులు పౌష్యంజి శిష్యులుగా ప్రసిద్ధికెక్కారు.

శతాని పఞ్చ కౌశిక్యః సంహితానాఞ్చ వీర్యవాన్। శిష్యా హిరణ్యనాభస్య స్మృతాస్తే ప్రాచ్యసామగాః ।। ౬౧.

వీర్యవంతుడైన కౌశిక్యుడు ఐదు వందల సంహితలను బోధించాడు. హిరణ్యనాభుని శిష్యులు ప్రాచ్య సామగులు అని గుర్తించబడ్డారు.

లోకాక్షీ కుథుమిశ్చైవ కుశీతీ లాఙ్గలిస్తథా। పౌష్యఞ్జిశిష్యాశ్చత్వారస్తేషాం భేదాన్నిబోధత ।। ౬౧.

లోకాక్షి, కుథుమి, కుశీతీ, లాంగలి — వీరు నలుగురు పౌష్యంజి శిష్యులు. ఇప్పుడు వీరి శాఖలను వినండి.

రాణాయనీయః స హి తణ్డిపుత్రస్తస్మాదన్యో మూలచారీ సువిద్వాన్। సకతిపుత్రః సహసాత్యపుత్ర ఏతాన్ భేదాన్ విత్త లోకాక్షిణస్తు ।। ౬౧.

తండిపుత్రుడైన రాణాయణీయుడు, మూడవడు మూలచారి, సకతిపుత్రుడు, సహసాత్యపుత్రుడు — వీరే లోకాక్షి శాఖలు.

త్రయస్తు కుథుమేః పుత్రా ఔరసో రసపాసరః। భాగవిత్తిశ్చ తేజస్వీ త్రివిధాః కౌథుమాః స్మృతాః ।। ౬౧.

కుథుమికి జన్మించిన ముగ్గురు కుమారులు: రసపాసరుడు, భాగవిత్తి, తేజస్సుతో ఉన్నవాడు. వీరిని కౌథుముల మూడు శాఖలు అని అంటారు.

శౌరిద్యుః శ్రృఙ్గిపుత్రశ్చద్వావేతౌ చరితవ్రతౌ। రాణాయనీయః సౌమిత్రిః సామవేదవిశారదౌ ।। ౬౧.

శౌరిద్యుః, శృంగిపుత్రుడు — వీరిద్దరూ సద్చర్యలో నిలబడినవారు. రాణాయణీయుడు, సౌమిత్రి కుమారుడు — వీరంతా సామవేద నిపుణులు.

ప్రోవాచ సంహితాస్తిస్రః శ్రృఙ్గిపుత్రో మహాతపాః। చైలః ప్రాచీనయోగశ్చ సురాలశ్చ ద్విజోత్తమాః ।। ౬౧.

శృంగిపుత్రుడు, మహాతపస్వి, మూడు సంహితలను బోధించాడు: చైల, ప్రాచీనయోగ, సురాల. బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, వీరు.

ప్రోవాచ సంహితాః షట్తు పారాశర్యస్తు కౌథుమః। ఆసురాయణవైశాఖ్యౌ వేదవృద్ధపరాయణౌ ।। ౬౧.

కౌథుముడు అయిన పారాశర్యుడు ఆరు సంహితలను బోధించాడు: ఆసురాయణ, వైశాఖ్య — వీరిద్దరూ వేదపండితులు.

ప్రాచీనయోగపుత్రశ్చ బుద్ధిమాంశ్చ పతఞ్జలిః। కౌథుమస్య తు భేదాస్తే పారాశర్యస్య షట్ స్మృతాః। లాఙ్గలిః శాలిహోత్రశ్చ షట్ షట్ ప్రోవాచ సంహితాః ।। ౬౧.

ప్రాచీనయోగపుత్రుడు, జ్ఞానవంతుడైన పతంజలి — వీరు కౌథుమ శాఖలు. పారాశర్యునికి ఆరు శాఖలు గుర్తించబడ్డాయి. లాంగలి, శాలిహోత్రుడు ఒక్కొక్కరూ ఆరు సంహితలను బోధించారు.

భాలుకిః కామహానిశ్చ జైమినిర్లోమగాయినః। కణ్డశ్చ కోలహశ్చైవ షడేతే లాఙ్గలాః స్మృతాః। ఏతే లాఙ్గలినః శిష్యాః సంహితా యైః ప్రసాధితాః ।। ౬౧.

భాలుకి, కామహాని, జైమిని, లోమగాయినుడు, కండ, కొలహ — వీరు ఆరు లాంగలులు. వీరే లాంగలి శిష్యులు, వీరే సంహితలను స్థాపించారు.

తతో హిరణ్యనాభస్య కృతశిష్యో నృపాత్మజః । సోఽకరోచ్చ చతుర్వింశత్సంహితా ద్విపదాం వరః । ప్రోవాచ చైవ శిష్యేభ్యో యేభ్యస్తాంశ్చ నిబోధత ।। ౬౧.

ఆ తరువాత హిరణ్యనాభుని కుమారుడైన కృతుడు, రాజకుమారుడు, ఇరవై నాలుగు సంహితలను రచించాడు. వాటిని తన శిష్యులకు బోధించాడు. ఇప్పుడు వారి పేర్లు వినండి.

రాడశ్చ మహవీర్యశ్చ పఞ్చమో వాహనస్తథా। తాలకః పాణ్డకశ్చైష కాలికో రాజికస్తథా। గౌతమశ్చాజబస్తశ్చ సోమరాజాపతత్తతః ।। ౬౧.

రాడ, మహావీర్యుడు, పంచముడు, వాహనుడు, తాలకుడు, పాండకుడు, కాలిక, రాజిక, గౌతముడు, అజబస్తుడు, సోమరాజ — వీరే అతని శిష్యులు.

పృష్ఠగ్నః పరికృష్టశ్చ ఉలూఖలక ఏవ చ। యవీయసశ్చ వైశాలో అంగులీయశ్చ కౌశికః ।। ౬౧.

పృష్ఠఘ్నుడు, పరికృష్టుడు, ఉలూఖలకుడు, యవీయసుడు, వైశాలుడు, అంగులీయుడు, కౌశికుడు—ఇవాళ్లు.

సాలిమఞ్జరిసత్యశ్చ కాపీయః కానికశ్చ యః। పరాశరశ్చ ధర్మాత్మా ఇతి క్రాన్తాస్తు సామగాః ।। ౬౧.

సాలిమంజరిసత్యుడు, కాపీయుడు, కానికుడు, ధర్మాత్ముడైన పరాశరుడు—ఇవాళ్లే సమగులు, వారు లోకాన్ని విడిచిపోయారు.

సామగానాన్తు సర్వేషాం శ్రేష్ఠౌ ద్వౌ తు ప్రకీర్త్తితౌ। పౌష్యఞ్జిశ్చ కృతిశ్చైవ సంహితానాం వికల్పకౌ ।। ౬౧.

అందరు సమగుల్లో, ఇద్దరు ముఖ్యులు అని చెప్పబడతారు—పౌష్యంజి, కృతిలు. వీరు సంహితలను క్రమబద్ధీకరించినవారు.

అథర్వాణం ద్విధా కృత్వా సుమన్తురదదద్ ద్విజాః । కబన్ధాయ పునః కృత్స్రం స చ విద్యాద్యథాక్రమమ్ ।। ౬౧.

సుమంతుడు అథర్వవేదాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, ద్విజులకు ఇచ్చాడు. తరువాత, మొత్తం వేదాన్ని క్రమంగా విద్యతో కలిపి కబంధుడికి ఇచ్చాడు.

కబన్ధస్తు ద్విదా కృత్వా పథ్యాయైకం పునర్దదౌ। ద్వితీయం వేదస్పర్శాయ స చతుర్ద్ధాకరోత్ పునః ।। ౬౧.

కబంధుడు ఆ వేదాన్ని మళ్లీ రెండు భాగాలుగా చేసి, ఒక భాగాన్ని పథ్యుడికి ఇచ్చాడు. రెండవ భాగాన్ని వేదపఠనార్థంగా మళ్లీ నాలుగు భాగాలుగా విభజించాడు.

మోదో బ్రహ్మబలశ్చైవ పిప్పలాదస్తథైవ చ। శౌకాయనిశ్చ ధర్మజ్ఞశ్చతుర్థస్తపనః స్మృతః।? వేదస్పర్శస్య చత్వారః శిష్యాస్త్వేతే దృఢవ్రతాః ।। ౬౧.

మోడుడు, బ్రహ్మబలుడు, పిప్పలాదుడు, ధర్మజ్ఞుడైన శౌకాయనుడు, నాలుగవవాడు తపనుడు—ఇవారు వేదస్పర్శుడి నిబద్ధమైన శిష్యులు.

పునశ్చ త్రివిధం విద్ధి పథ్యానాం భేదముత్తమమ్। జాజలిః కుముదాదిశ్చ తృతీయః శౌనకః స్మృతః ।। ౬౧.

పథ్యుల వంశంలో మళ్లీ మూడు విభాగాలు ఉన్నాయని తెలుసుకో. జాజలి, కుముదుడు మరియు ఇతరులు, మూడవవాడు శౌనకుడు అని గుర్తించబడతారు.

శౌనకస్తు ద్విధా కృత్వా దదావేకన్తు బభ్రవే। ద్వితీయాం సంహితాం ధీమాన్సైన్ధవాయనసంజ్ఞితే ।। ౬౧.

శౌనకుడు దాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, ఒక భాగాన్ని బభ్రవుడికి ఇచ్చాడు; రెండవ సంహితను తెలివైనవాడు సైంధవాయనుడికి ఇచ్చాడు.

సైన్ధవో ముఞ్జకేశాయ భిన్నా సా చ ద్విధా పునః। నక్షత్ర కల్పో వైతానస్తృతీయః సంహితానిధిః। చతుర్థోఽఙ్గిరసః కల్పః శాన్తికల్పశ్చ పఞ్చమః ।। ౬౧.

సైంధవుడు ముంజకేశుడికి ఇచ్చాడు, అది మళ్లీ రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది. నక్షత్రకల్పం, వైతానం, మూడవది సంహితానిధి, నాలుగవది అంగిరసుల కల్పం, ఐదవది శాంతికల్పం.

శ్రేష్ఠస్త్వథర్వణో హ్యేతే సంహితానాం వికల్పనాః। షట్శః కృత్వా మయాప్యుక్తం పురాణమృషిసత్తమాః ।। ౬౧.

ఇవి అథర్వణ వంశంలో ముఖ్యమైన సంహితా విభాగాలు. ఆరు విధాలుగా ఏర్పాటుచేసి, పురాణాన్ని కూడా నేను వివరించాను, ఋషిశ్రేష్ఠులారా.

ఆత్రేయః సుమతిర్ధీమాన్కాశ్యపో హ్యకృతవ్రణః। భారద్వాజోఽగ్నివర్చాశ్చ వసిష్ఠో మిత్రయుశ్చ యః । సావర్ణిః సోమదత్తిస్తు సుశర్మా శాంశపాయనః ।। ౬౧.

ఆత్రేయుడు, జ్ఞానవంతుడైన సుమతిడు, కాశ్యపుడు, అకృతవ్రణుడు, భారద్వాజుడు, అగ్నివర్చుడు, వశిష్ఠుడు, మిత్రయుడు, సావర్ణి, సోమదత్తుడు, సుశర్మ, శాంశపాయనుడు—

ఏతే శిష్యా మమ బ్రహ్మన్ పురాణేషు దృఢవ్రతాః। త్రిభిస్తిస్రః కృతాస్తిస్రః సంహితాః పునరేవ హి ।। ౬౧.

ఇవాళ్లు నా నిబద్ధమైన శిష్యులు, బ్రాహ్మణా, పురాణాలలో. వీరు ముగ్గురి చొప్పున మూడు సంహితలను తయారు చేశారు.

కాశ్యపః సంహితాకర్త్తా సావర్ణిః శాంశపాయనః। సామికా చ చతుర్థీస్యాత్సా చైషా పూర్వసంహితా ।। ౬౧.

కాశ్యపుడు, సావర్ణి, శాంశపాయనుడు, సామికా—ఇవారు సంహితలను రూపొందించినవారు. ఇదే పురాతన సంహిత.

సర్వాస్తా హి చతుష్పాదాః సర్వాశ్చైకార్థవాచికాః। పాఠాన్తరే పృథగ్భూతా వేదశాఖా యథా తథా। చతుఃసాహస్రికాః సర్వాః శాంశపాయనికామృతే ।। ౬౧.

ఈ సంహితలన్నీ నాలుగు భాగాలుగా ఉంటాయి, అన్నీ ఒకే అర్థాన్ని తెలియజేస్తాయి. పఠనంలో వేర్వేరు అయినా, వేదశాఖలవలె వేరుగా ఉంటాయి. శాంశపాయనికాను తప్పించి, అన్నీ నాలుగు వేల శ్లోకాలతో ఉంటాయి.

లోమహర్షణికా మూలాస్తతః కాశ్యపికాః పరాః। సావర్ణికాస్తృతీయాస్తా యజుర్వాక్యార్థపణ్డితాః ।। ౬౧.

లోమహర్షణికా మూలంగా ఉంటుంది, తరువాత కాశ్యపికా, మూడవది సావర్ణికా. వీరు యజుర్వేద వాక్యార్థాన్ని బాగా తెలిసినవారు.

శాంశపాయనికాశ్చాన్యా నోదనార్థవిభూషితాః । సహస్రాణి ఋచామష్టౌ షట్శతాని తథైవ చ ।। ౬౧.

ఇతర శాంశపాయనికా సంహితలు నిబంధనల అర్థంతో అలంకరించబడ్డాయి. వాటిలో ఎనిమిది వేల ఆరు వందల ఋక్సూక్తులు ఉన్నాయి.