వాయుపురాణమ్

తన్మాత్రాణి చ సత్యఞ్చ ఋషన్తే తే మహౌజసః। సత్యర్షయస్తతస్తే వై పరమాః సత్యదర్శనాః ।। ౫౯.

తన్మాత్రలు, సత్యాన్ని గొప్ప శక్తి కలిగినవారు దర్శిస్తారు. వారు సత్యదర్శులు, వారిలో పరమ సత్యాన్ని చూసేవారు అత్యుత్తములు.

ఋషీణాఞ్చ సుతాస్తే తు విజ్ఞేయా ఋషిపుత్రకాః । ఋషన్తి వై శ్రుతం యస్మాద్విశేషాంశ్చైవ తత్త్వతః। తస్మాత్ శ్రుతర్షయస్తేఽపి శ్రుతస్య పరిదర్శనాః ।। ౫౯.

ఋషుల కుమారులు ఋషిపుత్రులు అని తెలుసుకోవాలి. వారు విన్నదాన్ని, తత్వాన్ని పూర్తిగా గ్రహించినందున, వారిని శ్రుతర్షులు, విన్నదాన్ని దర్శించేవారు అంటారు.

అవ్యక్తాత్మా మహాత్మా చాహఙ్కారాత్మా తథైవ చ। భూతాత్మా చేన్ద్రియాత్మా చ తేషాం తజ్జ్ఞానముచ్యతే । ఇత్యేతా ఋషిజాతీస్తు నామభిః పఞ్చ వై శ్రృణు ।। ౫౯.

అవ్యక్తాత్మ, మహాత్మ, అహంకారాత్మ, భూతాత్మ, ఇంద్రియాత్మ — వీటిని తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. ఇప్పుడు ఈ ఐదు ఋషుల వర్గాలను పేర్లతో విను.

భృగుర్మరీచిరత్రిశ్చ అఙ్గిరాః పులహఃక్రతుః। మనుర్దక్షో వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యశ్చేతి తే దశ। బ్రహ్మణో మానసా హ్యేతే ఉద్భూతాః స్వయమీశ్వరాః ।। ౫౯.

భృగు, మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులహ, క్రతు, మను, దక్ష, వసిష్ఠ, పులస్త్య — ఈ పదిమంది బ్రహ్మ దేవుని మనస్సులోంచి స్వయంగా ఉద్భవించిన ఈశ్వరులు.

ప్రవర్త్తన్తే ఋషేర్యస్మాన్మహాంస్తస్మాన్మహర్షయః। ఈశ్వరాణాం సుతాస్త్వేతే ఋషయస్తాన్నిబోధత ।। ౫౯.

మహానుభావులు ఋషి నుండి ఉద్భవించినందున వారిని మహర్షులు అంటారు. ఈ ఋషులు ఈశ్వరుల కుమారులు; వారిని తెలుసుకో.

కావ్యో బృహస్పతిశ్చైవ కశ్యపశ్చోశనాస్తథా। ఉతథ్యో వామదేవశ్చ అపోజ్యశ్చైశిజస్తథా ।। ౫౯.

కావ్య, బృహస్పతి, కశ్యప, ఉశనా, ఉతథ్య, వామదేవ, అపోజ్య, ఐశిజ —

కర్ద్దమో విశ్రవాః శక్తిర్వాలఖిల్య స్తథా ధరాః। ఇత్యేతే ఋషయః ప్రోక్తా జ్ఞానతో ఋషితాఙ్గతాః ।। ౫౯.

కర్దమ, విశ్రవాస్, శక్తి, వాలఖిల్యులు, ధరలు — వీరే జ్ఞానంతో, ఋషిత్వ స్వభావంతో పుట్టిన ఋషులు.

ఋషిపుత్రానృషికాంస్తు గర్భోత్పన్నాన్నిబోధత। వత్సరో నగ్రహూశ్చైవ భారద్వాజస్తథైవ చ ।। ౫౯.

ఇప్పుడు గర్భంలో పుట్టిన ఋషికులను తెలుసుకో: వత్సర, నాగ్రహూ, భారద్వాజుడు.

బృహదుత్థః శరద్వాంశ్చ అగస్త్యశ్చౌశిజస్తథా। ఋషిర్దీర్ఘతమాశ్చైవ బృహదుక్థః శరద్వతః ।। ౫౯.

బృహదుత్థ, శరద్వాన్, అగస్త్య, ఉశిజ, దీర్ఘతమసు, బృహదుక్థ, శరద్వత — వీరే ఋషులు.

వాజశ్రవాః సువిత్తశ్చ సువాగ్వేషపరాయణః। దధీచః శఙ్ఖమాంశ్చైవ రాజా వైశ్రవణస్తథా। ఇత్యేతే ఋషికాః ప్రోక్తాస్తే సత్యాదృషితాఙ్గతాః ।। ౫౯.

వాజశ్రవా ధనవంతుడు, మంచి మాటలు, గొర్రెల పశువుల పట్ల ఆసక్తి కలవాడు. దధీచి, శంఖమాంసుడు, రాజు వైశ్రవణుడు కూడా. వీరంతా ఋషులు, సత్యం, తపస్సు కలవారు అని చెప్పబడింది.

ఈశ్వరా ఋషికాశ్చైవ యే చాన్యే వై తథా స్మృతాః। ఏతే మన్త్రక్షకృతః సర్వే కృత్స్నశస్తాన్నిబోధత ।। ౫౯.

ఈశ్వరులు, ఋషులు, అలాగే మరికొందరు కూడా గుర్తించబడ్డారు. వీరందరూ మంత్రాలను సృష్టించినవారే అని తెలుసుకో.

భృగుః కావ్యః ప్రచేతాస్తు దధీచో హ్యాత్మవానపి । ఔర్వోఽథ జమదగ్నిశ్చ దివః సారస్వత స్తథా ।। ౫౯.

భృగు, కావ్యుడు, ప్రచేత, ఆత్మవంతుడైన దధీచి, ఔర్వుడు, జమదగ్ని, ఆకాశానికి చెందిన సారస్వతుడు — వీరే.

అద్విషేణ హ్యరూపశ్చ వీతహవ్య సుమేధసః। వైన్యః పృథుర్దివోదాసః ప్రశ్వారో గృత్సమాన్నభః। ఏకోనవింశదిత్యేతే ఋషయో మన్త్రవాదినః ।। ౫౯.

అద్విషేణుడు, అరూపుడు, వీతహవ్యుడు, సుమేధసుడు, వైన్యుడు, పృథు, దివోదాసుడు, ప్రశ్వారుడు, గృత్సమాన్, నభ — వీరు తొమ్మిది మంది మంత్రపారాయణులు.

అఙ్గిరా వేధసశ్చైవ భారద్వాజోఽథ బాష్కలిః। తథామృతస్తథా గార్గ్యః శేనీ సంహృతిరేవ చ ।। ౫౯.

అంగిరా, వేదసుడు, భారద్వాజుడు, బాష్కలి, అమృతుడు, గార్గ్యుడు, శేనీ, సంహృతి — వీరిని కూడా ఇక్కడ పేర్కొన్నారు.

పురుకుత్సోఽథ మాన్ధాతా అమ్బరీషస్తథైవ చ। ఆహార్యోథాజమీఢశ్చ ఋషభో వలిరేవ చ ।। ౫౯.

పురుకుత్సుడు, మాంధాత, అంబరీషుడు, ఆహార్యుడు, అజమీఢుడు, ఋషభుడు, వలి — వీరు కూడా ఇక్కడ చేర్చబడ్డారు.

పృషదశ్వో విరూపశ్చ కణ్వశ్చైవాథ ముద్గలః। యువనాశ్వః పౌరుకుత్సస్త్రసద్దస్యుః సదస్యుమాన్ ।। ౫౯.

పృషదశ్వుడు, విరూపుడు, కణ్వుడు, ముద్గలుడు, యువనాశ్వుడు, పౌరుకుత్సుడు, త్రసద్దస్యుడు, సదస్యుమాన్ — వీరిని కూడా పేర్కొన్నారు.

ఉతథ్యశ్చ భరద్వాజస్తథా వాజశ్రవా అపి । ఆయాప్యశ్చ సువిత్తిశ్చ వామదేవస్తథైవ చ ।। ౫౯.

ఉతథ్యుడు, భారద్వాజుడు, వాజశ్రవా, ఆయాప్యుడు, సువిత్తి, వామదేవుడు కూడా ఇక్కడ చెప్పబడ్డారు.

ఔగజో బృహదుక్థశ్చ ఋషిర్దీర్ఘతపాస్తథా। కక్షీవాంశ్చ త్రయస్త్రింశత్ స్మృతా అఙ్గిరసో వరాః। ఏతే మన్త్రకృతః సర్వే కాశ్యపాంస్తు నిబోధత ।। ౫౯.

ఔగజుడు, బృహదుక్థుడు, దీర్ఘతపస్సు, కక్షీవాన్ — వీరు ముప్పత్తి మూడు మంది అంగిరసులలో శ్రేష్ఠులు. వీరందరూ మంత్రకర్తలు. ఇప్పుడు కాశ్యపులను విను.

కాశ్యపశ్చైవ వత్సారో విభ్రమో రైభ్య ఏవ చ। అసితో దేవలశ్చైవ షడేతే బ్రహ్మవాదినః ।। ౫౯.

కాశ్యపుడు, వత్సారుడు, విభ్రముడు, రైభ్యుడు, అసితుడు, దేవళుడు — వీరు ఆరు మంది బ్రహ్మవేత్తలు.

అత్రిరర్చ్చిసనశ్చైవ శ్యామావాంశ్చాథ నిష్ఠురః। వల్గూతకో మునిర్ద్ధీమాంస్తథా పూర్వాతిథిశ్చ యః। ఇత్యేతే చాత్రయః ప్రోక్తా మన్త్రకారా మహర్షయః ।। ౫౯.

అత్రి, అర్చిసనుడు, శ్యామావాన్, నిష్ఠురుడు, తెలివైన వల్గూతక ముని, అలాగే పూర్వాతిథి — వీరే అత్రులు, మంత్రకర్త మహర్షులు.

వసిష్ఠశ్చైవ శక్తిశ్చ తథైవ చ పరాశరః। చతుర్థ ఇన్ద్రప్రమతిః పఞ్చమస్తు భరద్వసుః ।। ౫౯.

వశిష్ఠుడు, శక్తి, పరాశరుడు, నాలుగవవాడు ఇంద్రప్రమతి, ఐదవవాడు భారద్వసు.

షష్ఠస్తు మైత్రావరుణాః కుణ్డినః సప్తమస్తథా। సుద్యుమ్నశ్చాష్టమశ్చైవ నవమోఽథ బృహస్పతిః। దశమస్తు భరద్వాజౌ మన్త్రబ్రాహ్మణకారకాః ।। ౫౯.

ఆరవవాడు మైత్రావరుణుడు, ఏడవవాడు కుండినుడు, ఎనిమిదవవాడు సుద్యుమ్నుడు, తొమ్మిదవవాడు బృహస్పతి, పదవవారు ఇద్దరు భారద్వాజులు, వీరు మంత్ర బ్రాహ్మణ రచయితలు.

ఏతే చైవ హి కర్తారో విధర్మధ్వంసకారిణః। లక్షణం బ్రహ్మణశ్చైతద్విహితం సర్వశాఖినామ్ ।। ౫౯.

వీరు వేర్వేరు సిద్ధాంతాలను స్థాపించి, తొలగించిన రచయితలు. బ్రహ్మ స్వరూప లక్షణం అన్ని శాఖలకు ఇలా నిర్ణయించబడింది.

హేతుర్హితేః స్మృతో ధాతోర్యన్నిహన్త్యుదితమ్పరైః। అథ వార్థపరి ప్రాప్తేర్హినోతేర్గతికర్మణః ।। ౫౯.

హితానికి కారణం ధాతువు అని చెప్పబడింది, అది ఇతరులు చెప్పిన దాన్ని తొలగిస్తుంది. లేదా అర్థాన్ని పొందడానికై, 'హిను' అనే క్రియ వదిలివేయడాన్ని సూచిస్తుంది.

తథా నిర్వచనం బ్రూయాద్వాక్యార్థస్యావధారణమ్ । నిన్దాం తామాహురాచార్యా యద్దోషన్నిన్ద్యతే వచః ।। ౫౯.

అలాగే, వాక్యార్థాన్ని నిర్ధారించడమే నిర్వచనం అని చెప్పాలి. దోషం వల్ల నిందించబడే మాటను ఉపాధ్యాయులు నింద అని అంటారు.

ప్రషూర్వాచ్ఛంసతేర్ధాతోః ప్రశసాం గుణవత్తయా। ఇదన్త్విదమిదం నేదమిత్యనిశ్చిత్య సంశయః ।। ౫౯.

'ప్రశూ' అనే ధాతువు నుండి, ప్రశంస గుణంతో కూడినదిగా చెప్పబడింది. 'ఇది ఇదేనా, కాదు' అని స్పష్టత లేకపోతే, దానిని సందేహం అంటారు.

ఇదమేవ విధాతవ్యమిత్యయం విధిరుచ్యతే । అన్యస్యాన్యస్య చోక్తత్వాద్‌బుధైః పరకృతిః స్మృతా ।। ౫౯.

'ఇదే చేయాలి' అని చెప్పడాన్ని విధి అంటారు. మరొకదాని గురించి చెప్పబడితే, దాన్ని జ్ఞానులు పరకృతి అంటారు.

యో హ్యత్యన్తతరోక్తశ్చ పురాకల్పః స ఉచ్యతే। పురావిక్రాన్తవాచిత్వాత్ పురాకల్పస్య కల్పనా ।। ౫౯.

ఎక్కువగా పురాతనమని చెప్పబడినదాన్ని 'పూర్వ కల్పం' అంటారు. ఎందుకంటే అది ముందుగా జరిగినదిగా చెప్పబడింది. అందుకే పూర్వ కల్పం అనే భావన ఏర్పడింది.

మన్త్రబ్రాహ్మణకల్పైస్తు నిగమైః శుద్ధవిస్తరైః । అనిశ్చిత్య కృతామాహుర్వ్యవధారణకల్పనామ్ ।। ౫౯.

మంత్రాలు, బ్రాహ్మణ కల్పాలు, విశదమైన వేదాల ద్వారా, ఖచ్చితంగా నిర్ణయించకుండా, వారు పరిమితుల ఏర్పాటును వివరించారు.