వాయుపురాణమ్

సాంసిద్దికాన్యథైతాని సుప్రతీకాని తస్య వై । మహతః సశరీరస్య వైవర్త్త్యాత్ సిద్ధిరుచ్యతే ।। ౫౯.

ఇవి సహజంగా, స్పష్టంగా మహత్త్వం కలిగిన శరీరానికి లక్షణాలు. మహత్త్వం రూపాంతరం చెందడాన్ని సిద్ధి అంటారు.

అత్ర శేతే చ యత్పుర్యాం క్షేత్రజ్ఞానమథాపి వా। పురీశయత్వాత్పురుషః క్షేత్రజ్ఞానాత్ సఉచ్యతే ।। ౫౯.

ఈ నగరంలో నివసించే జ్ఞానం లేదా క్షేత్రజ్ఞుడు, నగరంలో ఉండటం వల్ల పురుషుడు అని, క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు అని పిలవబడతాడు.

క్షేత్రజ్ఞః క్షేత్రవిజ్ఞానాత్ భగవాన్ మతిరుచ్యతే। యస్మాద్బుద్ధ్యా తు శేతే హ తస్మాద్బోధాత్మకః స వై । సంసిద్ధయే పరిగతం వ్యక్తావ్యక్తమచేతనమ్ ।। ౫౯.

క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు భగవంతుడు, మతి అని పిలవబడతాడు. బుద్ధితో విశ్రాంతి చెందడం వల్ల అతడు బోధతో కూడినవాడవుతాడు. సంపూర్ణత కోసం, స్పష్టమైనదీ, అస్పష్టమైనదీ, చైతన్యం లేనివి అన్నీ అతడిచేత ఆవరించబడ్డాయి.

ఏవం నివృత్తిః క్షేత్రజ్ఞా క్షేత్రజ్ఞేనాభిసంహితా। క్షేత్రజ్ఞేన పరిజ్ఞాతో భోగ్యోఽయం విషయస్త్వితి ।। ౫౯.

ఇలా, నిష్క్రమణే క్షేత్రజ్ఞుడు, క్షేత్రజ్ఞునితో ఏకమై ఉంటుంది. క్షేత్రజ్ఞుడు పూర్తిగా తెలిసినప్పుడు, ఈ లోకం అనుభవించదగినదిగా మారుతుంది.

ఋషీత్యేష గతౌ ధాతుఃశ్రుతౌ సత్యే తపస్యథ। ఏతత్సన్నియతే తస్మిన్ బ్రహ్మణా స ఋషిః స్మృతః ।। ౫౯.

ఓ మునీంద్రా, 'ఋష్' అనే ధాతువు ప్రయాణించటం, వినటం, సత్యంగా ఉండటం, తపస్సు చేయటం అనే అర్థాలను కలిగి ఉంది. ఇవన్నీ ఎవరిలో స్థిరంగా ఉంటాయో వారిని బ్రహ్మ దేవుడు ఋషి అని గుర్తిస్తాడు.

నివృత్తిసమకాలం తు బుద్ధ్యావ్యక్తమృషిః స్వయమ్। పరం హి ఋషతే యస్మాత్పరమర్షిస్తతః స్మృతః ।। ౫౯.

నిష్క్రమణ జరిగిన వెంటనే, బుద్ధి ద్వారా అవ్యక్తమే ఋషిగా ఉంటుంది. అతడు పరమాత్మను దర్శించగలిగినందున, అతడిని పరమ ఋషి అని పిలుస్తారు.

గత్యర్థాదృషతేర్ద్ధాతోర్నామనిర్వృత్తిరాదితః । యస్మాదేష స్వయమ్భూతస్తస్మాచ్చాత్మర్షితా స్మృతా। ఈశ్వరాః స్వయముద్భూతా మానసా బ్రహ్మణః సుతాః ।। ౫౯.

చలనం అనే అర్థంతో 'ఋష్' అనే ధాతువుతో పేరు మొదలైంది. స్వయంగా ఉద్భవించినవాడు కావడం వల్ల అతడిని స్వయంఋషి అని అంటారు. స్వయంగా ఉద్భవించిన ఈశ్వరులు బ్రహ్మ దేవుని మనస్సులోంచి పుట్టిన కుమారులు.

యస్మాన్న హన్యతే మానైర్మహాన్ పరిగతః పురః। యస్మాదృషన్తి యే ధీరా మహాన్తం సర్వతో గుణైః। తస్మాన్మహర్షయః ప్రోక్తా బుద్ధేః పరమదర్శినః ।। ౫౯.

మహాత్ముడు ముందుగా స్థిరంగా ఉండి, ఎటువంటి ప్రమాణాలతోనూ నశించడు. ధీరులు అన్ని గుణాలతో కూడిన మహత్కార్యాన్ని చూడగలుగుతారు. అందువల్ల వారిని మహర్షులు, బుద్ధిని దాటి చూసేవారు అంటారు.

ఈశ్వరాణాం శుభాస్తేషాం మానసాన్తరసాశ్చ తే। అహఙ్కారం తమశ్చైవ త్యక్త్వా చ ఋషితాఙ్గాతాః ।। ౫౯.

ఈశ్వరులలో శుభమైనవారు, అంతర్మనస్సుతో ఉన్నవారు, అహంకారం, అంధకారం వీడి, ఋషిత్వ స్వభావం నుంచి ఉద్భవించారు.

తస్మాత్తు ఋషయస్తే వై భూతాదౌ తత్త్వదర్శనాః। ఋషిపుత్రా ఋషీకాస్తు మైథునాద్గర్భసమ్భవాః ।। ౫౯.

అందువల్ల, భూతాల ఆరంభంలో ఉన్న ఋషులు తత్వాన్ని దర్శించే వారు. ఋషుల కుమారులు అయిన ఋషికులు, సంయోగం ద్వారా గర్భంలో పుట్టేవారు.

తన్మాత్రాణి చ సత్యఞ్చ ఋషన్తే తే మహౌజసః। సత్యర్షయస్తతస్తే వై పరమాః సత్యదర్శనాః ।। ౫౯.

తన్మాత్రలు, సత్యాన్ని గొప్ప శక్తి కలిగినవారు దర్శిస్తారు. వారు సత్యదర్శులు, వారిలో పరమ సత్యాన్ని చూసేవారు అత్యుత్తములు.

ఋషీణాఞ్చ సుతాస్తే తు విజ్ఞేయా ఋషిపుత్రకాః । ఋషన్తి వై శ్రుతం యస్మాద్విశేషాంశ్చైవ తత్త్వతః। తస్మాత్ శ్రుతర్షయస్తేఽపి శ్రుతస్య పరిదర్శనాః ।। ౫౯.

ఋషుల కుమారులు ఋషిపుత్రులు అని తెలుసుకోవాలి. వారు విన్నదాన్ని, తత్వాన్ని పూర్తిగా గ్రహించినందున, వారిని శ్రుతర్షులు, విన్నదాన్ని దర్శించేవారు అంటారు.

అవ్యక్తాత్మా మహాత్మా చాహఙ్కారాత్మా తథైవ చ। భూతాత్మా చేన్ద్రియాత్మా చ తేషాం తజ్జ్ఞానముచ్యతే । ఇత్యేతా ఋషిజాతీస్తు నామభిః పఞ్చ వై శ్రృణు ।। ౫౯.

అవ్యక్తాత్మ, మహాత్మ, అహంకారాత్మ, భూతాత్మ, ఇంద్రియాత్మ — వీటిని తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. ఇప్పుడు ఈ ఐదు ఋషుల వర్గాలను పేర్లతో విను.

భృగుర్మరీచిరత్రిశ్చ అఙ్గిరాః పులహఃక్రతుః। మనుర్దక్షో వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యశ్చేతి తే దశ। బ్రహ్మణో మానసా హ్యేతే ఉద్భూతాః స్వయమీశ్వరాః ।। ౫౯.

భృగు, మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులహ, క్రతు, మను, దక్ష, వసిష్ఠ, పులస్త్య — ఈ పదిమంది బ్రహ్మ దేవుని మనస్సులోంచి స్వయంగా ఉద్భవించిన ఈశ్వరులు.

ప్రవర్త్తన్తే ఋషేర్యస్మాన్మహాంస్తస్మాన్మహర్షయః। ఈశ్వరాణాం సుతాస్త్వేతే ఋషయస్తాన్నిబోధత ।। ౫౯.

మహానుభావులు ఋషి నుండి ఉద్భవించినందున వారిని మహర్షులు అంటారు. ఈ ఋషులు ఈశ్వరుల కుమారులు; వారిని తెలుసుకో.

కావ్యో బృహస్పతిశ్చైవ కశ్యపశ్చోశనాస్తథా। ఉతథ్యో వామదేవశ్చ అపోజ్యశ్చైశిజస్తథా ।। ౫౯.

కావ్య, బృహస్పతి, కశ్యప, ఉశనా, ఉతథ్య, వామదేవ, అపోజ్య, ఐశిజ —

కర్ద్దమో విశ్రవాః శక్తిర్వాలఖిల్య స్తథా ధరాః। ఇత్యేతే ఋషయః ప్రోక్తా జ్ఞానతో ఋషితాఙ్గతాః ।। ౫౯.

కర్దమ, విశ్రవాస్, శక్తి, వాలఖిల్యులు, ధరలు — వీరే జ్ఞానంతో, ఋషిత్వ స్వభావంతో పుట్టిన ఋషులు.

ఋషిపుత్రానృషికాంస్తు గర్భోత్పన్నాన్నిబోధత। వత్సరో నగ్రహూశ్చైవ భారద్వాజస్తథైవ చ ।। ౫౯.

ఇప్పుడు గర్భంలో పుట్టిన ఋషికులను తెలుసుకో: వత్సర, నాగ్రహూ, భారద్వాజుడు.

బృహదుత్థః శరద్వాంశ్చ అగస్త్యశ్చౌశిజస్తథా। ఋషిర్దీర్ఘతమాశ్చైవ బృహదుక్థః శరద్వతః ।। ౫౯.

బృహదుత్థ, శరద్వాన్, అగస్త్య, ఉశిజ, దీర్ఘతమసు, బృహదుక్థ, శరద్వత — వీరే ఋషులు.

వాజశ్రవాః సువిత్తశ్చ సువాగ్వేషపరాయణః। దధీచః శఙ్ఖమాంశ్చైవ రాజా వైశ్రవణస్తథా। ఇత్యేతే ఋషికాః ప్రోక్తాస్తే సత్యాదృషితాఙ్గతాః ।। ౫౯.

వాజశ్రవా ధనవంతుడు, మంచి మాటలు, గొర్రెల పశువుల పట్ల ఆసక్తి కలవాడు. దధీచి, శంఖమాంసుడు, రాజు వైశ్రవణుడు కూడా. వీరంతా ఋషులు, సత్యం, తపస్సు కలవారు అని చెప్పబడింది.

ఈశ్వరా ఋషికాశ్చైవ యే చాన్యే వై తథా స్మృతాః। ఏతే మన్త్రక్షకృతః సర్వే కృత్స్నశస్తాన్నిబోధత ।। ౫౯.

ఈశ్వరులు, ఋషులు, అలాగే మరికొందరు కూడా గుర్తించబడ్డారు. వీరందరూ మంత్రాలను సృష్టించినవారే అని తెలుసుకో.

భృగుః కావ్యః ప్రచేతాస్తు దధీచో హ్యాత్మవానపి । ఔర్వోఽథ జమదగ్నిశ్చ దివః సారస్వత స్తథా ।। ౫౯.

భృగు, కావ్యుడు, ప్రచేత, ఆత్మవంతుడైన దధీచి, ఔర్వుడు, జమదగ్ని, ఆకాశానికి చెందిన సారస్వతుడు — వీరే.

అద్విషేణ హ్యరూపశ్చ వీతహవ్య సుమేధసః। వైన్యః పృథుర్దివోదాసః ప్రశ్వారో గృత్సమాన్నభః। ఏకోనవింశదిత్యేతే ఋషయో మన్త్రవాదినః ।। ౫౯.

అద్విషేణుడు, అరూపుడు, వీతహవ్యుడు, సుమేధసుడు, వైన్యుడు, పృథు, దివోదాసుడు, ప్రశ్వారుడు, గృత్సమాన్, నభ — వీరు తొమ్మిది మంది మంత్రపారాయణులు.

అఙ్గిరా వేధసశ్చైవ భారద్వాజోఽథ బాష్కలిః। తథామృతస్తథా గార్గ్యః శేనీ సంహృతిరేవ చ ।। ౫౯.

అంగిరా, వేదసుడు, భారద్వాజుడు, బాష్కలి, అమృతుడు, గార్గ్యుడు, శేనీ, సంహృతి — వీరిని కూడా ఇక్కడ పేర్కొన్నారు.

పురుకుత్సోఽథ మాన్ధాతా అమ్బరీషస్తథైవ చ। ఆహార్యోథాజమీఢశ్చ ఋషభో వలిరేవ చ ।। ౫౯.

పురుకుత్సుడు, మాంధాత, అంబరీషుడు, ఆహార్యుడు, అజమీఢుడు, ఋషభుడు, వలి — వీరు కూడా ఇక్కడ చేర్చబడ్డారు.

పృషదశ్వో విరూపశ్చ కణ్వశ్చైవాథ ముద్గలః। యువనాశ్వః పౌరుకుత్సస్త్రసద్దస్యుః సదస్యుమాన్ ।। ౫౯.

పృషదశ్వుడు, విరూపుడు, కణ్వుడు, ముద్గలుడు, యువనాశ్వుడు, పౌరుకుత్సుడు, త్రసద్దస్యుడు, సదస్యుమాన్ — వీరిని కూడా పేర్కొన్నారు.

ఉతథ్యశ్చ భరద్వాజస్తథా వాజశ్రవా అపి । ఆయాప్యశ్చ సువిత్తిశ్చ వామదేవస్తథైవ చ ।। ౫౯.

ఉతథ్యుడు, భారద్వాజుడు, వాజశ్రవా, ఆయాప్యుడు, సువిత్తి, వామదేవుడు కూడా ఇక్కడ చెప్పబడ్డారు.

ఔగజో బృహదుక్థశ్చ ఋషిర్దీర్ఘతపాస్తథా। కక్షీవాంశ్చ త్రయస్త్రింశత్ స్మృతా అఙ్గిరసో వరాః। ఏతే మన్త్రకృతః సర్వే కాశ్యపాంస్తు నిబోధత ।। ౫౯.

ఔగజుడు, బృహదుక్థుడు, దీర్ఘతపస్సు, కక్షీవాన్ — వీరు ముప్పత్తి మూడు మంది అంగిరసులలో శ్రేష్ఠులు. వీరందరూ మంత్రకర్తలు. ఇప్పుడు కాశ్యపులను విను.

కాశ్యపశ్చైవ వత్సారో విభ్రమో రైభ్య ఏవ చ। అసితో దేవలశ్చైవ షడేతే బ్రహ్మవాదినః ।। ౫౯.

కాశ్యపుడు, వత్సారుడు, విభ్రముడు, రైభ్యుడు, అసితుడు, దేవళుడు — వీరు ఆరు మంది బ్రహ్మవేత్తలు.