వాయుపురాణమ్

అబుద్ధిపూర్వకం తద్వై చేతనార్థం ప్రవర్త్తతే । తేన హ్యబుద్ధిపూర్వం తచ్చేతనేన హ్యధిష్ఠితమ్ ।। ౫౯.

ఏదైనా ముందుగా తెలియకుండానే జరిగితే, అది చైతన్యానికి కోసం జరుగుతుంది. అజ్ఞానంగా జరిగినదాన్ని చైతన్యం నియంత్రిస్తుంది.

వర్త్తతే చ యథా తౌ తు యథా మత్స్యోదకే ఉభే। చేతనాధిష్ఠితం తత్త్వం ప్రవర్త్తతి గుణాత్మనా ।। ౫౯.

ఆ రెండూ ఎలా సాగుతాయంటే, నీళ్లలో రెండు చేపలు నడిచినట్లు, చైతన్యం ఆధీనంలో ఉన్న తత్త్వం గుణ స్వభావానికి అనుగుణంగా పనిచేస్తుంది.

కరణత్వాత్తథా కార్యం తదా తస్య ప్రవర్త్తతే। విషయే విషయిత్వాచ్చ హ్యర్థేఽర్థిత్వాత్తథైవ చ ।। ౫౯.

పరికరం వల్ల కార్యం జరుగుతుంది. విషయానికి విషయి సంబంధం వల్ల, ఆ విషయాన్ని కోరుకోవడం వల్ల కూడా కార్యం జరుగుతుంది.

కాలేన ప్రాపణీయేన భేదాస్తు కారణాత్మకాః। సంసిధ్యన్తి తదా వ్యక్తాః క్రమేణ మహదాదయః ।। ౫౯.

కాలం ద్వారా, సాధించదగినదిగా మారే సమయంలో, కారణాల వల్ల భేదాలు ఏర్పడతాయి. అప్పుడు మహత్త్వం మొదలుకొని ఇతర ప్రకటనలు క్రమంగా పరిపూర్ణతకు చేరతాయి.

మహతశ్వాప్యహఙ్కారస్తస్మాద్భూతేన్ద్రియాణి చ। భూతభేదాస్తు భేదేభ్యో జజ్ఞిరే తే పరస్పరమ్। సంసిద్ధికారణం కార్యం సద్య ఏవ వివర్త్తతే ।। ౫౯.

మహత్త్వం నుంచి అహంకారం, దాని నుంచి భూతాలు, ఇంద్రియాలు ఉద్భవించాయి. భూతాల భేదాలు పరస్పరం జన్మించాయి. కార్యం, పరిపూర్ణతకు కారణంగా, వెంటనే రూపాంతరం చెందుతుంది.

యథోల్ముకస్రుటన్నూర్ద్ధ్వమేకకాలం ప్రవర్త్తతే। తథా వివృతః క్షేత్రజ్ఞః కాలేనైకేన కర్మణా ।। ౫౯.

ఎలా నిప్పు రవ్వ ఒక్కసారిగా పైకి ఎగసిపడుతుందో, అలాగే క్షేత్రజ్ఞుడు ప్రాకట్యమైనప్పుడు ఒక్కసారిగా కర్మ ద్వారా కార్యం చేస్తాడు.

యథాన్ధకారే ఖద్యోతః సహసా సమ్ప్రదృశ్యతే। తథా వివృత్తో హ్యవ్యక్తాత్ ఖద్యోత ఇవ చేల్వణః ।। ౫౯.

ఎలా చీకటిలో జ్యోతిర్గుం ఒక్కసారిగా కనిపిస్తుందో, అలాగే అవ్యక్తం నుంచి ప్రకాశం కలిగిన జ్యోతిర్గుం లాగా ప్రాకట్యం జరుగుతుంది.

స మహాన్ సశరీరస్తు యత్రైవాగ్రే వ్యవస్థితః। తత్రైవ సంస్థితో విద్వాన్ ద్వారశాలాముఖే స్థితః ।। ౫౯.

ఆ మహత్త్వం, శరీరంతో కూడినది, మొదట ఎక్కడ ఉందో అక్కడే స్థిరంగా ఉంటుంది. అటువంటి స్థితిలో జ్ఞాని, ద్వారశాల ముఖంలో నిలబడినట్టు ఉంటాడు.

మహాంస్తు తమసః పారే వైలక్షణ్యాద్విభావ్యతే । తత్రైవ సంస్థితో విద్వాంస్తమసోఽన్త ఇతి శ్రుతిః ।। ౫౯.

మహత్త్వం చీకటి అవతల, ప్రత్యేకత వల్ల గుర్తించబడుతుంది. అక్కడే జ్ఞాని నిలబడతాడు — ఇదే చీకటి అంతం అని శృతి చెబుతుంది.

బుద్ధిర్వివర్త్తమానస్య ప్రాదుర్భూతా చతుర్విధా । జ్ఞానం వైరాగ్యమైశ్వర్యం ధర్మశ్చేతి చతుష్టయమ్ ।। ౫౯.

బుద్ధి పరిణామంలో నాలుగు రూపాల్లో ప్రాకట్యమవుతుంది — జ్ఞానం, విరక్తి, ఐశ్వర్యం, ధర్మం — ఇవే నాలుగు.

సాంసిద్దికాన్యథైతాని సుప్రతీకాని తస్య వై । మహతః సశరీరస్య వైవర్త్త్యాత్ సిద్ధిరుచ్యతే ।। ౫౯.

ఇవి సహజంగా, స్పష్టంగా మహత్త్వం కలిగిన శరీరానికి లక్షణాలు. మహత్త్వం రూపాంతరం చెందడాన్ని సిద్ధి అంటారు.

అత్ర శేతే చ యత్పుర్యాం క్షేత్రజ్ఞానమథాపి వా। పురీశయత్వాత్పురుషః క్షేత్రజ్ఞానాత్ సఉచ్యతే ।। ౫౯.

ఈ నగరంలో నివసించే జ్ఞానం లేదా క్షేత్రజ్ఞుడు, నగరంలో ఉండటం వల్ల పురుషుడు అని, క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు అని పిలవబడతాడు.

క్షేత్రజ్ఞః క్షేత్రవిజ్ఞానాత్ భగవాన్ మతిరుచ్యతే। యస్మాద్బుద్ధ్యా తు శేతే హ తస్మాద్బోధాత్మకః స వై । సంసిద్ధయే పరిగతం వ్యక్తావ్యక్తమచేతనమ్ ।। ౫౯.

క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు భగవంతుడు, మతి అని పిలవబడతాడు. బుద్ధితో విశ్రాంతి చెందడం వల్ల అతడు బోధతో కూడినవాడవుతాడు. సంపూర్ణత కోసం, స్పష్టమైనదీ, అస్పష్టమైనదీ, చైతన్యం లేనివి అన్నీ అతడిచేత ఆవరించబడ్డాయి.

ఏవం నివృత్తిః క్షేత్రజ్ఞా క్షేత్రజ్ఞేనాభిసంహితా। క్షేత్రజ్ఞేన పరిజ్ఞాతో భోగ్యోఽయం విషయస్త్వితి ।। ౫౯.

ఇలా, నిష్క్రమణే క్షేత్రజ్ఞుడు, క్షేత్రజ్ఞునితో ఏకమై ఉంటుంది. క్షేత్రజ్ఞుడు పూర్తిగా తెలిసినప్పుడు, ఈ లోకం అనుభవించదగినదిగా మారుతుంది.

ఋషీత్యేష గతౌ ధాతుఃశ్రుతౌ సత్యే తపస్యథ। ఏతత్సన్నియతే తస్మిన్ బ్రహ్మణా స ఋషిః స్మృతః ।। ౫౯.

ఓ మునీంద్రా, 'ఋష్' అనే ధాతువు ప్రయాణించటం, వినటం, సత్యంగా ఉండటం, తపస్సు చేయటం అనే అర్థాలను కలిగి ఉంది. ఇవన్నీ ఎవరిలో స్థిరంగా ఉంటాయో వారిని బ్రహ్మ దేవుడు ఋషి అని గుర్తిస్తాడు.

నివృత్తిసమకాలం తు బుద్ధ్యావ్యక్తమృషిః స్వయమ్। పరం హి ఋషతే యస్మాత్పరమర్షిస్తతః స్మృతః ।। ౫౯.

నిష్క్రమణ జరిగిన వెంటనే, బుద్ధి ద్వారా అవ్యక్తమే ఋషిగా ఉంటుంది. అతడు పరమాత్మను దర్శించగలిగినందున, అతడిని పరమ ఋషి అని పిలుస్తారు.

గత్యర్థాదృషతేర్ద్ధాతోర్నామనిర్వృత్తిరాదితః । యస్మాదేష స్వయమ్భూతస్తస్మాచ్చాత్మర్షితా స్మృతా। ఈశ్వరాః స్వయముద్భూతా మానసా బ్రహ్మణః సుతాః ।। ౫౯.

చలనం అనే అర్థంతో 'ఋష్' అనే ధాతువుతో పేరు మొదలైంది. స్వయంగా ఉద్భవించినవాడు కావడం వల్ల అతడిని స్వయంఋషి అని అంటారు. స్వయంగా ఉద్భవించిన ఈశ్వరులు బ్రహ్మ దేవుని మనస్సులోంచి పుట్టిన కుమారులు.

యస్మాన్న హన్యతే మానైర్మహాన్ పరిగతః పురః। యస్మాదృషన్తి యే ధీరా మహాన్తం సర్వతో గుణైః। తస్మాన్మహర్షయః ప్రోక్తా బుద్ధేః పరమదర్శినః ।। ౫౯.

మహాత్ముడు ముందుగా స్థిరంగా ఉండి, ఎటువంటి ప్రమాణాలతోనూ నశించడు. ధీరులు అన్ని గుణాలతో కూడిన మహత్కార్యాన్ని చూడగలుగుతారు. అందువల్ల వారిని మహర్షులు, బుద్ధిని దాటి చూసేవారు అంటారు.

ఈశ్వరాణాం శుభాస్తేషాం మానసాన్తరసాశ్చ తే। అహఙ్కారం తమశ్చైవ త్యక్త్వా చ ఋషితాఙ్గాతాః ।। ౫౯.

ఈశ్వరులలో శుభమైనవారు, అంతర్మనస్సుతో ఉన్నవారు, అహంకారం, అంధకారం వీడి, ఋషిత్వ స్వభావం నుంచి ఉద్భవించారు.

తస్మాత్తు ఋషయస్తే వై భూతాదౌ తత్త్వదర్శనాః। ఋషిపుత్రా ఋషీకాస్తు మైథునాద్గర్భసమ్భవాః ।। ౫౯.

అందువల్ల, భూతాల ఆరంభంలో ఉన్న ఋషులు తత్వాన్ని దర్శించే వారు. ఋషుల కుమారులు అయిన ఋషికులు, సంయోగం ద్వారా గర్భంలో పుట్టేవారు.

తన్మాత్రాణి చ సత్యఞ్చ ఋషన్తే తే మహౌజసః। సత్యర్షయస్తతస్తే వై పరమాః సత్యదర్శనాః ।। ౫౯.

తన్మాత్రలు, సత్యాన్ని గొప్ప శక్తి కలిగినవారు దర్శిస్తారు. వారు సత్యదర్శులు, వారిలో పరమ సత్యాన్ని చూసేవారు అత్యుత్తములు.

ఋషీణాఞ్చ సుతాస్తే తు విజ్ఞేయా ఋషిపుత్రకాః । ఋషన్తి వై శ్రుతం యస్మాద్విశేషాంశ్చైవ తత్త్వతః। తస్మాత్ శ్రుతర్షయస్తేఽపి శ్రుతస్య పరిదర్శనాః ।। ౫౯.

ఋషుల కుమారులు ఋషిపుత్రులు అని తెలుసుకోవాలి. వారు విన్నదాన్ని, తత్వాన్ని పూర్తిగా గ్రహించినందున, వారిని శ్రుతర్షులు, విన్నదాన్ని దర్శించేవారు అంటారు.

అవ్యక్తాత్మా మహాత్మా చాహఙ్కారాత్మా తథైవ చ। భూతాత్మా చేన్ద్రియాత్మా చ తేషాం తజ్జ్ఞానముచ్యతే । ఇత్యేతా ఋషిజాతీస్తు నామభిః పఞ్చ వై శ్రృణు ।। ౫౯.

అవ్యక్తాత్మ, మహాత్మ, అహంకారాత్మ, భూతాత్మ, ఇంద్రియాత్మ — వీటిని తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. ఇప్పుడు ఈ ఐదు ఋషుల వర్గాలను పేర్లతో విను.

భృగుర్మరీచిరత్రిశ్చ అఙ్గిరాః పులహఃక్రతుః। మనుర్దక్షో వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యశ్చేతి తే దశ। బ్రహ్మణో మానసా హ్యేతే ఉద్భూతాః స్వయమీశ్వరాః ।। ౫౯.

భృగు, మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులహ, క్రతు, మను, దక్ష, వసిష్ఠ, పులస్త్య — ఈ పదిమంది బ్రహ్మ దేవుని మనస్సులోంచి స్వయంగా ఉద్భవించిన ఈశ్వరులు.

ప్రవర్త్తన్తే ఋషేర్యస్మాన్మహాంస్తస్మాన్మహర్షయః। ఈశ్వరాణాం సుతాస్త్వేతే ఋషయస్తాన్నిబోధత ।। ౫౯.

మహానుభావులు ఋషి నుండి ఉద్భవించినందున వారిని మహర్షులు అంటారు. ఈ ఋషులు ఈశ్వరుల కుమారులు; వారిని తెలుసుకో.

కావ్యో బృహస్పతిశ్చైవ కశ్యపశ్చోశనాస్తథా। ఉతథ్యో వామదేవశ్చ అపోజ్యశ్చైశిజస్తథా ।। ౫౯.

కావ్య, బృహస్పతి, కశ్యప, ఉశనా, ఉతథ్య, వామదేవ, అపోజ్య, ఐశిజ —

కర్ద్దమో విశ్రవాః శక్తిర్వాలఖిల్య స్తథా ధరాః। ఇత్యేతే ఋషయః ప్రోక్తా జ్ఞానతో ఋషితాఙ్గతాః ।। ౫౯.

కర్దమ, విశ్రవాస్, శక్తి, వాలఖిల్యులు, ధరలు — వీరే జ్ఞానంతో, ఋషిత్వ స్వభావంతో పుట్టిన ఋషులు.

ఋషిపుత్రానృషికాంస్తు గర్భోత్పన్నాన్నిబోధత। వత్సరో నగ్రహూశ్చైవ భారద్వాజస్తథైవ చ ।। ౫౯.

ఇప్పుడు గర్భంలో పుట్టిన ఋషికులను తెలుసుకో: వత్సర, నాగ్రహూ, భారద్వాజుడు.

బృహదుత్థః శరద్వాంశ్చ అగస్త్యశ్చౌశిజస్తథా। ఋషిర్దీర్ఘతమాశ్చైవ బృహదుక్థః శరద్వతః ।। ౫౯.

బృహదుత్థ, శరద్వాన్, అగస్త్య, ఉశిజ, దీర్ఘతమసు, బృహదుక్థ, శరద్వత — వీరే ఋషులు.