వాయుపురాణమ్

ప్రత్యఙ్గానాం తు ధర్మస్య ఇత్యేతల్లక్షణం స్మృతమ్ । ఋషిభిర్ధర్మతత్త్వజ్ఞైః పూర్వే స్వాయమ్భువేఽన్తరే ।। ౫౯.

ధర్మానికి సంబంధించిన ఈ లక్షణాలను, పూర్వ కాలంలో ధర్మతత్త్వాన్ని తెలిసిన ఋషులు, స్వాయంభువ మను కాలంలో చెప్పినట్టు గుర్తించాలి.

అత్ర వో వర్త్తయిష్యామి విధిర్మన్వన్తరస్య యః । ఇతరేతరవర్ణస్య చాతుర్వర్ణస్య చైవ హి। ప్రతిమన్వన్తరఞ్చైవ శ్రుతిరన్యా విధీయతే ।। ౫౯.

ఇక్కడ నేను మన్వంతర నియమాన్ని, ప్రతి వర్ణానికి, నాలుగు వర్ణాల వ్యవస్థకు, ప్రతి మన్వంతరంలో వేర్వేరు శాస్త్రాన్ని వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.

ఋచో యజూషిం సామాని యథావత్ ప్రతిదైవతమ్। ఆభూతసంప్లవస్యాపి వర్జ్యైకం శతరుద్రియమ్ ।। ౫౯.

ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదంలోని మంత్రాలను ప్రతి దేవతకు తగినట్లుగా పఠించాలి. కానీ మహాప్రళయ సమయంలో శతరుద్రీయాన్ని మాత్రమే వదిలివేయాలి.

విధిర్హోత్రం తథా స్తోత్రం పూర్వవత్సమ్ప్రవర్తతే। ద్రవ్యస్తోత్రం గుణస్తోత్రం కర్మ స్తోత్రం తథైవ చ। చతుర్థమాభిజనికం స్తోత్రమేతచ్చతుర్విధమ్ ।। ౫౯.

విధి, హోత్రం, అలాగే స్తోత్రం కూడా మునుపటిలాగే జరుగుతాయి. ద్రవ్య స్తోత్రం, గుణ స్తోత్రం, కర్మ స్తోత్రం, నాలుగవది వంశ స్తోత్రం — ఇవే నాలుగు రకాల స్తోత్రాలు.

మన్వన్తరేషు సర్వేషు యథా దేవా భవన్తి యే। ప్రవర్త్తయతి తేషాం వై బ్రహ్మస్తోత్రం చతుర్విధమ్। ఏవం మన్త్రగుణానాఞ్చ సముత్పత్తిశ్చతుర్విధా ।। ౫౯.

ప్రతి మన్వంతరంలో ఉన్న దేవతలకు బ్రహ్మ ఈ నాలుగు రకాల స్తోత్రాలను ప్రారంభిస్తాడు. అలాగే మంత్రాలూ, వాటి లక్షణాలూ కూడా నాలుగు విధాలుగా ఉత్పన్నమవుతాయి.

అథర్వయజుషాం సామ్నాం వేదేష్విహ పృథక్ పృథక్ । ఋషీణాన్తప్యతాముగ్రన్తపః పరమదుశ్చరమ్ ।। ౫౯.

అథర్వ, యజుర్, సామ వేదాల్లో వేర్వేరుగా, ఋషులు అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేశారు. అది చాలా గొప్పదిగా, చేయడం చాలా కష్టమైనదిగా ఉండేది.

మన్త్రాః ప్రాదుర్బభూవుర్హి పూర్వమన్వన్తరేష్విహ। పరితోషాద్భయాద్దుఃఖాత్సుఖాచ్ఛోకాచ్చ పఞ్చధా ।। ౫౯.

ఇక్కడ గత మన్వంతరాల్లో మంత్రాలు ప్రాకట్యమయ్యాయి. అవి సంతృప్తి, భయం, బాధ, ఆనందం, శోకం అనే ఐదు కారణాల వల్ల ఉద్భవించాయి.

ఋషీణాం తపఃకార్త్స్న్యేన దర్శనేన యదృచ్ఛయా। ఋషీణాం యదృషిత్వం హి తద్వక్ష్యామీహ లక్షణైః ।। ౫౯.

ఋషుల తపస్సు సంపూర్ణత వల్ల, వారి దృష్టి వల్ల, సహజంగా ఋషిత్వం కలుగుతుంది. ఇప్పుడు ఆ ఋషిత్వ లక్షణాలను ఇక్కడ వివరించబోతున్నాను.

అతీతానాగతానాన్తు పఞ్చధా ఋషిరుచ్యతే। అతస్త్వృషీణాం వక్ష్యామి హ్యార్షస్య చ సముద్భవమ్ ।। ౫౯.

గతాన్ని, భవిష్యత్తును తెలుసుకునే ఐదు విధాల ఋషి అని అంటారు. అందుకే, ఇప్పుడు ఋషుల గురించి, వారి ఋషిత్వం ఎలా ఉద్భవించిందో వివరించబోతున్నాను.

గుణసామ్యే వర్త్తమానే సర్వసమ్ప్రలయే తదా। అతిచారే తు దేవానామతిదేశే తయోర్యథా ।। ౫౯.

గుణాలు సమంగా ఉన్నప్పుడు, సమస్త ప్రళయం సంభవించినప్పుడు, దేవతల్లో అధికారం దాటి పోయినప్పుడు, లేదా ఒకరి స్థానంలో మరొకరు ఉన్నప్పుడు — ఇవన్నీ యథావిధిగా జరుగుతాయి.

అబుద్ధిపూర్వకం తద్వై చేతనార్థం ప్రవర్త్తతే । తేన హ్యబుద్ధిపూర్వం తచ్చేతనేన హ్యధిష్ఠితమ్ ।। ౫౯.

ఏదైనా ముందుగా తెలియకుండానే జరిగితే, అది చైతన్యానికి కోసం జరుగుతుంది. అజ్ఞానంగా జరిగినదాన్ని చైతన్యం నియంత్రిస్తుంది.

వర్త్తతే చ యథా తౌ తు యథా మత్స్యోదకే ఉభే। చేతనాధిష్ఠితం తత్త్వం ప్రవర్త్తతి గుణాత్మనా ।। ౫౯.

ఆ రెండూ ఎలా సాగుతాయంటే, నీళ్లలో రెండు చేపలు నడిచినట్లు, చైతన్యం ఆధీనంలో ఉన్న తత్త్వం గుణ స్వభావానికి అనుగుణంగా పనిచేస్తుంది.

కరణత్వాత్తథా కార్యం తదా తస్య ప్రవర్త్తతే। విషయే విషయిత్వాచ్చ హ్యర్థేఽర్థిత్వాత్తథైవ చ ।। ౫౯.

పరికరం వల్ల కార్యం జరుగుతుంది. విషయానికి విషయి సంబంధం వల్ల, ఆ విషయాన్ని కోరుకోవడం వల్ల కూడా కార్యం జరుగుతుంది.

కాలేన ప్రాపణీయేన భేదాస్తు కారణాత్మకాః। సంసిధ్యన్తి తదా వ్యక్తాః క్రమేణ మహదాదయః ।। ౫౯.

కాలం ద్వారా, సాధించదగినదిగా మారే సమయంలో, కారణాల వల్ల భేదాలు ఏర్పడతాయి. అప్పుడు మహత్త్వం మొదలుకొని ఇతర ప్రకటనలు క్రమంగా పరిపూర్ణతకు చేరతాయి.

మహతశ్వాప్యహఙ్కారస్తస్మాద్భూతేన్ద్రియాణి చ। భూతభేదాస్తు భేదేభ్యో జజ్ఞిరే తే పరస్పరమ్। సంసిద్ధికారణం కార్యం సద్య ఏవ వివర్త్తతే ।। ౫౯.

మహత్త్వం నుంచి అహంకారం, దాని నుంచి భూతాలు, ఇంద్రియాలు ఉద్భవించాయి. భూతాల భేదాలు పరస్పరం జన్మించాయి. కార్యం, పరిపూర్ణతకు కారణంగా, వెంటనే రూపాంతరం చెందుతుంది.

యథోల్ముకస్రుటన్నూర్ద్ధ్వమేకకాలం ప్రవర్త్తతే। తథా వివృతః క్షేత్రజ్ఞః కాలేనైకేన కర్మణా ।। ౫౯.

ఎలా నిప్పు రవ్వ ఒక్కసారిగా పైకి ఎగసిపడుతుందో, అలాగే క్షేత్రజ్ఞుడు ప్రాకట్యమైనప్పుడు ఒక్కసారిగా కర్మ ద్వారా కార్యం చేస్తాడు.

యథాన్ధకారే ఖద్యోతః సహసా సమ్ప్రదృశ్యతే। తథా వివృత్తో హ్యవ్యక్తాత్ ఖద్యోత ఇవ చేల్వణః ।। ౫౯.

ఎలా చీకటిలో జ్యోతిర్గుం ఒక్కసారిగా కనిపిస్తుందో, అలాగే అవ్యక్తం నుంచి ప్రకాశం కలిగిన జ్యోతిర్గుం లాగా ప్రాకట్యం జరుగుతుంది.

స మహాన్ సశరీరస్తు యత్రైవాగ్రే వ్యవస్థితః। తత్రైవ సంస్థితో విద్వాన్ ద్వారశాలాముఖే స్థితః ।। ౫౯.

ఆ మహత్త్వం, శరీరంతో కూడినది, మొదట ఎక్కడ ఉందో అక్కడే స్థిరంగా ఉంటుంది. అటువంటి స్థితిలో జ్ఞాని, ద్వారశాల ముఖంలో నిలబడినట్టు ఉంటాడు.

మహాంస్తు తమసః పారే వైలక్షణ్యాద్విభావ్యతే । తత్రైవ సంస్థితో విద్వాంస్తమసోఽన్త ఇతి శ్రుతిః ।। ౫౯.

మహత్త్వం చీకటి అవతల, ప్రత్యేకత వల్ల గుర్తించబడుతుంది. అక్కడే జ్ఞాని నిలబడతాడు — ఇదే చీకటి అంతం అని శృతి చెబుతుంది.

బుద్ధిర్వివర్త్తమానస్య ప్రాదుర్భూతా చతుర్విధా । జ్ఞానం వైరాగ్యమైశ్వర్యం ధర్మశ్చేతి చతుష్టయమ్ ।। ౫౯.

బుద్ధి పరిణామంలో నాలుగు రూపాల్లో ప్రాకట్యమవుతుంది — జ్ఞానం, విరక్తి, ఐశ్వర్యం, ధర్మం — ఇవే నాలుగు.

సాంసిద్దికాన్యథైతాని సుప్రతీకాని తస్య వై । మహతః సశరీరస్య వైవర్త్త్యాత్ సిద్ధిరుచ్యతే ।। ౫౯.

ఇవి సహజంగా, స్పష్టంగా మహత్త్వం కలిగిన శరీరానికి లక్షణాలు. మహత్త్వం రూపాంతరం చెందడాన్ని సిద్ధి అంటారు.

అత్ర శేతే చ యత్పుర్యాం క్షేత్రజ్ఞానమథాపి వా। పురీశయత్వాత్పురుషః క్షేత్రజ్ఞానాత్ సఉచ్యతే ।। ౫౯.

ఈ నగరంలో నివసించే జ్ఞానం లేదా క్షేత్రజ్ఞుడు, నగరంలో ఉండటం వల్ల పురుషుడు అని, క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు అని పిలవబడతాడు.

క్షేత్రజ్ఞః క్షేత్రవిజ్ఞానాత్ భగవాన్ మతిరుచ్యతే। యస్మాద్బుద్ధ్యా తు శేతే హ తస్మాద్బోధాత్మకః స వై । సంసిద్ధయే పరిగతం వ్యక్తావ్యక్తమచేతనమ్ ।। ౫౯.

క్షేత్రాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల క్షేత్రజ్ఞుడు భగవంతుడు, మతి అని పిలవబడతాడు. బుద్ధితో విశ్రాంతి చెందడం వల్ల అతడు బోధతో కూడినవాడవుతాడు. సంపూర్ణత కోసం, స్పష్టమైనదీ, అస్పష్టమైనదీ, చైతన్యం లేనివి అన్నీ అతడిచేత ఆవరించబడ్డాయి.

ఏవం నివృత్తిః క్షేత్రజ్ఞా క్షేత్రజ్ఞేనాభిసంహితా। క్షేత్రజ్ఞేన పరిజ్ఞాతో భోగ్యోఽయం విషయస్త్వితి ।। ౫౯.

ఇలా, నిష్క్రమణే క్షేత్రజ్ఞుడు, క్షేత్రజ్ఞునితో ఏకమై ఉంటుంది. క్షేత్రజ్ఞుడు పూర్తిగా తెలిసినప్పుడు, ఈ లోకం అనుభవించదగినదిగా మారుతుంది.

ఋషీత్యేష గతౌ ధాతుఃశ్రుతౌ సత్యే తపస్యథ। ఏతత్సన్నియతే తస్మిన్ బ్రహ్మణా స ఋషిః స్మృతః ।। ౫౯.

ఓ మునీంద్రా, 'ఋష్' అనే ధాతువు ప్రయాణించటం, వినటం, సత్యంగా ఉండటం, తపస్సు చేయటం అనే అర్థాలను కలిగి ఉంది. ఇవన్నీ ఎవరిలో స్థిరంగా ఉంటాయో వారిని బ్రహ్మ దేవుడు ఋషి అని గుర్తిస్తాడు.

నివృత్తిసమకాలం తు బుద్ధ్యావ్యక్తమృషిః స్వయమ్। పరం హి ఋషతే యస్మాత్పరమర్షిస్తతః స్మృతః ।। ౫౯.

నిష్క్రమణ జరిగిన వెంటనే, బుద్ధి ద్వారా అవ్యక్తమే ఋషిగా ఉంటుంది. అతడు పరమాత్మను దర్శించగలిగినందున, అతడిని పరమ ఋషి అని పిలుస్తారు.

గత్యర్థాదృషతేర్ద్ధాతోర్నామనిర్వృత్తిరాదితః । యస్మాదేష స్వయమ్భూతస్తస్మాచ్చాత్మర్షితా స్మృతా। ఈశ్వరాః స్వయముద్భూతా మానసా బ్రహ్మణః సుతాః ।। ౫౯.

చలనం అనే అర్థంతో 'ఋష్' అనే ధాతువుతో పేరు మొదలైంది. స్వయంగా ఉద్భవించినవాడు కావడం వల్ల అతడిని స్వయంఋషి అని అంటారు. స్వయంగా ఉద్భవించిన ఈశ్వరులు బ్రహ్మ దేవుని మనస్సులోంచి పుట్టిన కుమారులు.

యస్మాన్న హన్యతే మానైర్మహాన్ పరిగతః పురః। యస్మాదృషన్తి యే ధీరా మహాన్తం సర్వతో గుణైః। తస్మాన్మహర్షయః ప్రోక్తా బుద్ధేః పరమదర్శినః ।। ౫౯.

మహాత్ముడు ముందుగా స్థిరంగా ఉండి, ఎటువంటి ప్రమాణాలతోనూ నశించడు. ధీరులు అన్ని గుణాలతో కూడిన మహత్కార్యాన్ని చూడగలుగుతారు. అందువల్ల వారిని మహర్షులు, బుద్ధిని దాటి చూసేవారు అంటారు.

ఈశ్వరాణాం శుభాస్తేషాం మానసాన్తరసాశ్చ తే। అహఙ్కారం తమశ్చైవ త్యక్త్వా చ ఋషితాఙ్గాతాః ।। ౫౯.

ఈశ్వరులలో శుభమైనవారు, అంతర్మనస్సుతో ఉన్నవారు, అహంకారం, అంధకారం వీడి, ఋషిత్వ స్వభావం నుంచి ఉద్భవించారు.