వాయుపురాణమ్

ఏవమాశ్రమధర్మాణాం సాధనాత్ సాధవః స్మృతాః। గృహస్థో బ్రహ్మచారీ చ వానప్రస్థోఽథ భిక్షుకః ।। ౫౯.

ఇలా, గృహస్థుడు, బ్రహ్మచారి, వానప్రస్థుడు, భిక్షువు — వీరు తమ తమ ఆశ్రమ ధర్మాలను నిష్టగా ఆచరిస్తే, వారందరినీ సద్గుణులుగా భావిస్తారు.

న చ దేవా న పితరో మునయో న చ మానవాః। అయం ధర్మో హ్యయం నేతి బ్రువన్తోఽభిన్నదర్శనాః ।। ౫౯.

దేవతలు, పితృదేవతలు, ఋషులు, మనుష్యులు — వీరెవరూ 'ఇది ధర్మం, ఇది కాదు' అని చెప్పినప్పటికీ, అందరిలో ధర్మంపై ఏవైనా భేదాలు ఉండవు.

ధర్మాధర్మావిహ ప్రోక్తౌ శబ్దావేతౌ క్రియాత్మకౌ। కుశలాకుశలం కర్మ ధర్మా ధర్మావితి స్మృతౌ ।। ౫౯.

ఇక్కడ ధర్మం, అధర్మం అనే రెండు పదాలు క్రియల రూపంలో చెప్పబడ్డాయి. మంచి పనిని ధర్మం, చెడు పనిని అధర్మమని సంప్రదాయంలో అంటారు.

ధారణా ధృతిరిత్యర్థాద్ధాతోర్ధర్మః ప్రకీర్త్తితః । అధారణేఽమహత్త్వే చ అధర్మ ఇతి చోచ్యతే ।। ౫౯.

'ధృ' అనే ధాతువునుండి ధర్మమనే అర్థం 'ధారణ' అని చెప్పబడింది. దేనికైనా ఆధారం లేకపోతే, విలువ లేకపోతే, దానిని అధర్మమని అంటారు.

అత్రేష్టప్రాపకా ధర్మా ఆచార్యైరుపదిశ్యతే। వృద్ధా హ్యలోలుపాశ్చైవ ఆత్మవన్తో హ్యదమ్భకాః। సమ్యగ్వినీతా ఋజవస్తానాచార్యాన్ ప్రచక్షతే ।। ౫౯.

ఇక్కడ, కోరిన ఫలితాన్ని అందించే ధర్మాలను గురువులు బోధిస్తారు. వారు లోభం లేని వృద్ధులు, ఆత్మనిగ్రహం కలవారు, మాయ లేని వారు, సద్బుద్ధి గలవారు, నేరుగా ఉండే వారు — వీరే నిజమైన గురువులు.

స్వయమాచరతే యస్మాదాచారం స్థాపయత్యపి। ఆచినోతి చ శాస్త్రార్థాన్యమైః సన్నియమైర్యుతః ।। ౫౯.

తాను స్వయంగా సత్కార్యాన్ని ఆచరిస్తాడు, ఇతరులకు కూడా ఆచరింపజేస్తాడు, శాస్త్రార్థాలను సేకరిస్తాడు, నియమశీలత, ఆత్మనిగ్రహం కలిగి ఉంటాడు.

పూర్వేభ్యో వేదయిత్వేహ శ్రౌతం సప్తర్షయోఽబ్రువన్। ఋచో యజూంషి సామాని బ్రహ్మణోఽఙ్గాని చ శ్రుతిః ।। ౫౯.

పూర్వీకుల నుండి వేదాలను నేర్చుకుని, ఇక్కడ సప్తర్షులు వేదమార్గాన్ని ప్రకటించారు. ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, బ్రహ్మణాంగాలు — ఇవన్నీ బ్రహ్మదేవుడు చెప్పినవే.

మన్వన్తరస్యాతీతస్య స్మృత్వాచారం పునర్జగౌ। తస్మాత్స్మార్తః స్మృతో ధర్మో వర్ణాశ్రమవిభాగజః ।। ౫౯.

గత మన్వంతరంలో ఉన్న ఆచారాన్ని గుర్తుచేసుకుని, ఆయన మళ్లీ బోధించాడు. అందువల్ల వర్ణాశ్రమ విభాగాలనుండి పుట్టిన ధర్మాన్ని స్మార్తధర్మమని అంటారు.

స ఏష ద్వివిధో ధర్మః శిష్టాచార ఇహోచ్యతే। శేషశబ్దాత్ శిష్ట ఇతి శిష్టాచారః ప్రచక్ష్యతే ।। ౫౯.

ఇలా, ఈ రెండు విధాలైన ధర్మాన్ని శిష్టాచారం అంటారు. 'శేష' అనే పదం వల్ల, దానిని శిష్టుల ఆచారం అని పిలుస్తారు.

మన్వన్తరేషు యే శిష్టా ఇహ తిష్ఠన్తి ధార్మికాః। మనుః సప్తర్షయశ్చైవ లోకసన్తానకారణాత్। ధర్మార్థం యే చ శిష్ట వై యాథాతథ్యం ప్రచక్ష్యతే ।। ౫౯.

ప్రతి మన్వంతరంలో ఇక్కడ ఉన్న ధార్మికులు, మనువు, సప్తర్షులు, లోక సంచరణ కోసం ఉన్నవారు — వీరు ధర్మాన్ని నిజంగా చెప్పేవారు, వీరే శిష్టులు.

మన్వాదయశ్చ యే శిష్టా యే మయా ప్రాగుదీరితాః। తైః శిష్టైశ్చరితో ధర్మః సమ్యగేవ యుగే యుగే ।। ౫౯.

మనువు మొదలైన శిష్టులు, నేను ముందుగా చెప్పినవారు, ప్రతి యుగంలో ధర్మాన్ని సరిగ్గా ఆచరించారు.

త్రయీ వార్తా దణ్డనీతిరిజ్యా వర్ణాశ్రమాస్తథా। శిష్టైరాచర్యతే యస్మాన్మనునా చ పునః పునః। పూర్వైః పూర్వగతత్వాచ్చ శిష్టాచారః స శాశ్వతః ।। ౫౯.

త్రయీ వేదాలు, వృత్తి, దండనīti, యజ్ఞం, వర్ణాశ్రమాలు — ఇవన్నీ శిష్టులు, మనువు మళ్లీ మళ్లీ ఆచరించారు. పూర్వీకులు కూడా పాటించినందువల్ల, ఈ శిష్టుల ఆచారం శాశ్వతంగా నిలిచింది.

దానం సత్యన్తపోఽలోభో విద్యేజ్యాప్రజనీ దయా। అష్టౌ తాని చరిత్రాణి శిష్టాచారస్య లక్షణమ్ ।। ౫౯.

దానం, సత్యం, తపస్సు, లోభం లేకపోవడం, విద్య, యజ్ఞం, సంతానాన్ని కలగనివ్వకపోవడం, దయ — ఇవి ఎనిమిది శిష్టుల ఆచార లక్షణాలు.

శిష్టా యస్మాచ్చరన్త్యేనం మనుః సప్తర్షయశ్చ వై। మన్వన్తరేషు సర్వేషు శిష్టాచారస్తతః స్మృతః ।। ౫౯.

మనువు, సప్తర్షులు ప్రతి మన్వంతరంలో ఈ ఆచారాన్ని పాటించేవారు. అందువల్ల శిష్టుల ఆచారం అని గుర్తించబడింది.

విజ్ఞేయః శ్రవణాత్ శ్రౌతః స్మరణాత్ స్మార్త్త ఉచ్యతే। ఇజ్యా వేదాత్మకః శ్రౌతః స్మార్తో వర్ణాశ్రమాత్మకః। ప్రత్యఙ్గాని చ వక్ష్యామి ధర్మస్యేహ తు లక్షణమ్ ।। ౫౯.

వేదధర్మాన్ని వినడం ద్వారా, స్మార్తధర్మాన్ని జ్ఞాపకం ద్వారా తెలుసుకోవాలి. వేదధర్మం యజ్ఞం, వేదాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ఉంటుంది; స్మార్తధర్మం వర్ణాశ్రమాలపై ఆధారపడింది. ఇప్పుడు ధర్మానికి ప్రత్యేక లక్షణాలను చెప్పబోతున్నాను.

దృష్ట్వా ప్రభూతమర్థం యః పృష్టో వై న నిగూహతి। యథా భూతప్రవాదస్తు ఇత్యేతత్సత్యలక్షణమ్ ।। ౫౯.

ఎవరైనా అడిగినప్పుడు తనకు ఉన్న ధనం లేదా చూసినదాన్ని దాచకుండా, నిజంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పేవాడే నిజాయితీగలవాడని భావించాలి.

బ్రహ్మచర్యం జపో మౌనం నిరాహారత్వమేవ చ। ఇత్యేతత్ తపసో మూలం సుఘోరం తద్దురాసదమ్ ।। ౫౯.

బ్రహ్మచర్యం, జపం, మౌనం, ఉపవాసం ఇవన్నీ తపస్సుకు మూలాలు. ఇవి చాలా కఠినమైనవి, సాధించడానికి చాలా కష్టం.

పశూనాం ద్రవ్యహవిషామృక్సామయజుషాం తథా। ఋత్విజాం దక్షిణానాఞ్చ సంయోగో యోగ ఉచ్యతే ।। ౫౯.

పశువులు, హవిస్సులు, ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదం, యజ్ఞంలో పాల్గొనే యాజమానులు, వారికి ఇచ్చే దక్షిణలు—ఇవన్నీ కలిపి యజ్ఞంలో కలయికగా భావించబడుతుంది.

ఆత్మవత్సర్వభూతేషు యో హితాయాహితాయ చ। సమా ప్రవర్త్తతే దృష్టిః కృత్స్నా హ్యేషా దయా స్మృతా ।। ౫౯.

ప్రతి జీవిని తనలా భావించి, వారికి మేలు లేదా నష్టం ఏదైనా సమానంగా చూసేవాడి దృష్టినే దయ అని అంటారు.

ఆక్రుష్టోఽభిహతో వాపి నాక్రోశేద్యో న హన్తి వా। వాఙ్‌మనఃకర్మభిః క్షాన్తిస్తితిక్షైషా క్షమా స్మృతా ।। ౫౯.

ఎవరైనా దుర్భాషలు మాట్లాడినా, దెబ్బ కొట్టినా, తిరిగి మాటతో, మనసుతో, చేతలతో ప్రతీకారం చేయకుండా సహించేవాడే నిజమైన క్షమాశీలి.

స్వామినారక్ష్యమాణానాముత్సృష్టానాఞ్చ మృత్సు చ। పరస్వానామనాదానమలోభ ఇహ కీర్త్యతే ।। ౫౯.

రక్షణ లేకుండా ఉన్నవాటిని, వదిలేసినవాటిని, నేల మీద పడివున్న ఇతరుల సంపదను తీసుకోకపోవడమే లోభం లేకపోవడం అని చెప్పబడింది.

మైథునస్యాసమాచారో హ్యచిన్తనమకల్పనమ్। నివృత్తిర్బ్రహ్మచర్యం తదచ్ఛిద్రం దమ ఉచ్యతే ।। ౫౯.

మైథునం చేయకపోవడం, దాని గురించి ఆలోచించకపోవడం, పూర్తిగా దూరంగా ఉండడమే బ్రహ్మచర్యం. ఇది ఎలాంటి లోపం లేకుండా ఉండడమే దమము.

ఆత్మార్థం వా పరార్థం వా ఇన్ద్రియాణీహ యస్య వై। న మిథ్యా సమ్ప్రవర్తన్తే శమస్యై తత్తు లక్షణమ్ ।। ౫౯.

తనకోసమో, ఇతరులకోసమో, తన ఇంద్రియాలు అసత్యంగా ప్రవర్తించకపోవడమే శాంతి లక్షణం.

దశాత్మకే యో విషయే కారణే చాష్టలక్షణే। న క్రుధ్యేత్తు ప్రతిహతః స జితాత్మా విభావ్యతే ।। ౫౯.

పదహారు విషయాల్లో, ఏ కారణం వల్లైనా అడ్డుపడినా, కోపపడకుండా ఉండేవాడే తనను తాను జయించుకున్నవాడిగా గుర్తించబడతాడు.

యద్యదిష్టతమం ద్రవ్యం న్యాయేనోపాగతఞ్చ యత్। తత్తద్గుణవతే దేయమిత్యేతద్దానలక్షణమ్ ।। ౫౯.

ధర్మబద్ధంగా సంపాదించిన, అత్యంత ఇష్టమైన వస్తువును, దానికి అర్హుడైనవారికి ఇవ్వడమే దానం యొక్క లక్షణం.

దానం త్రివిధమిత్యేతత్ కనిష్ఠజ్యేష్ఠమధయమమ్ । తత్ర నైఃశ్రేయసం జ్యేష్ఠం కనిష్ఠం స్వార్థసిద్ధయే। కారుణ్యాత్సర్వభూతేభ్యః సువిభాగస్తు బన్ధుషు ।। ౫౯.

దానం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది—చిన్నది, మధ్యమం, గొప్పది. వాటిలో గొప్పదానమే శ్రేయస్సుకు దారి తీస్తుంది. చిన్నది స్వార్థానికి, మధ్యమం బంధువులకు సమంగా పంచడానికీ, దయతో అందరికీ ఇవ్వడానికీ ఉపయోగపడుతుంది.

శ్రుతిస్మృతిభ్యాం విహితో ధర్మో వర్ణాశ్రమాత్మకః। శిష్టాచారావిరుద్ధశ్చ ధర్మః సత్సాధుసఙ్గతః ।। ౫౯.

వేదాలు, స్మృతులు చెప్పిన ధర్మం varnāśrama పద్ధతిలో ఉంటుంది. మంచి, సద్గుణవంతుల సహవాసంలో ఉండే ధర్మం, శిష్టాచారానికి విరుద్ధంగా ఉండదు.

అప్రద్వేషో హ్యనిష్టేషు తథేష్టానభినన్దనమ్। ప్రీతితాపవిషాదేభ్యో వినివృత్తిర్విరక్తతా ।। ౫౯.

అనిష్టమైన వాటిపై ద్వేషం లేకపోవడం, ఇష్టమైన వాటిలో ఆనందించకపోవడం, సంతోషం, బాధ, దుఃఖం లాంటి వాటి నుంచి దూరంగా ఉండడమే విరక్తి.

సంన్యాసః కర్మణో న్యాసః కృతానామకృతైః సహ। కుశలాకుశలానాఞ్చ ప్రహాణం త్యాగ ఉచ్యతే ।। ౫౯.

పనులను, చేసినవాటిని, చేయని వాటిని, మంచివాటినీ, చెడ్డవాటినీ వదిలిపెట్టడమే త్యాగం అని అంటారు.