మానుషఞ్చ శతం విద్ధి దివ్యమాసాస్త్రయస్తు తే। దశ చైవ తథాహాని దివ్యో హ్యేష విధిః స్మృతః ।। ౫౭.
వంద మనుషుల సంవత్సరాలు అంటే మూడు దివ్యమాసాలు, ఇంకా పది దినాలు. ఇదే దివ్య లెక్కగా చెప్పబడింది.
త్రీణి పర్షశతాన్యేవ షష్టివర్షాణి యాని చ। దివ్యః సంవత్సరో హ్యేష మానుషేణ ప్రకీర్త్తితః ।। ౫౭.
మూడు వందల అరవై సంవత్సరాలు, ఇంకా అరవై సంవత్సరాలు కలిపితే, అవే దివ్య సంవత్సరంగా మనుషుల లెక్కన చెప్పబడుతుంది.
త్రీణి వర్షసహస్రాణి మానుషేణ ప్రమాణతః। త్రింశద్యాని తు వర్షాణి మతః సప్తర్షివత్సరః ।। ౫౭.
మూడు వేల మనుషుల సంవత్సరాలు, ఇంకా ముప్పై సంవత్సరాలు కలిపితే, అది సప్తర్షుల సంవత్సరంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
నవ యాని సహస్రాణి వర్షాణాం మానుషాణి తు । అన్యాని నవతిశ్చైవ క్రౌఞ్చః సంవత్సరః స్మృతః ।। ౫౭.
తొమ్మిది వేల మనుషుల సంవత్సరాలు, ఇంకా తొంభై సంవత్సరాలు కలిపితే, అది క్రౌంచ సంవత్సరంగా చెప్పబడింది.
షట్త్రింశత్తు సహస్రాణి వర్షాణాం మానుషాణి తు । వర్షాణాన్తు శతం జ్ఞేయం దివ్యో హ్యేష విధిః స్మృతః ।। ౫౭.
ముప్పై ఆరు వేల మనుషుల సంవత్సరాలు, ఇంకా వంద సంవత్సరాలు కలిపితే, అది దివ్య లెక్కగా తెలుసుకోవాలి.
త్రీణ్యేవ నియుతాన్యేవ వర్షాణాం మానుషాణి చ। షష్టిశ్చైవ సహస్రాణి సఙ్ఖ్యాతాని తు సఙ్ఖ్యయా। దివ్యవర్షసహస్రన్తు ప్రాహుః సఙ్ఖ్యావిదో జనాః ।। ౫౭.
మూడు లక్షల మనుషుల సంవత్సరాలు, ఇంకా అరవై వేల సంవత్సరాలు కలిపితే, లెక్క తెలిసిన వారు దీన్ని వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలుగా చెబుతారు.
ఇత్యేవమృషిభిర్గీతం దివ్యయా సఙ్ఖ్యయాన్వితమ్। దివ్యేనైవ ప్రమాణేన యుగసఙ్కచాప్రకల్పనమ్ ।। ౫౭.
ఇలా మహర్షులు దివ్యమైన లెక్కతో, దివ్యమైన ప్రమాణంతో యుగాల క్రమాన్ని వర్ణించారు.
చత్వారి భారతే వర్షే యుగాని కవయో విదుః। పూర్వం కృతయుగం నామ తతస్త్రేతా విధీయతే। ద్వాపరశ్చ కలి శ్చైవ యుగాన్యేతాని కల్పయేత్ ।। ౫౭.
భారతదేశంలో నాలుగు యుగాలు ఉన్నాయని కవులు తెలుసుకున్నారు. మొదట కృతయుగం, తర్వాత త్రేతాయుగం, ఆ తరువాత ద్వాపరయుగం, చివరగా కలియుగం. ఇవే లెక్కించాల్సిన యుగాలు.
చత్వార్యాహుః సహస్రాణి వర్షాణాన్తు కృతం యుగమ్। తత్ర తావచ్ఛతీ సన్ధ్యా సన్ధ్యాంశశ్చ తథావిధః ।। ౫౭.
కృతయుగం నాలుగు వేల సంవత్సరాలు ఉంటుందని చెబుతారు. అందులో వంద సంవత్సరాల సంధ్యా, అలాగే అంతే కాలం సంధ్యాంశం ఉంటాయి.
ఇత రాసు చ సన్ధ్యాసు సన్ధ్యాంశేషు చ వై త్రిషు । ఏకాపాయేన వర్త్తన్తే సహస్రాణి శతాని చ ।। ౫౭.
ఈ మూడు సంధ్యా, సంధ్యాంశాల్లో, వెయ్యిళ్లు, వందలు ఒక్కొక్కటి తక్కువగా కొనసాగుతాయి.
త్రేతా త్రీణి సహస్రాణి సఙ్ఖ్యైవ పరికీర్త్యతే। తస్యాస్తు త్రిశతీ సన్ధ్యా సన్ధ్యాంశశ్చ తథావిధః ।। ౫౭.
త్రేతాయుగం మూడు వేల సంవత్సరాలుగా లెక్కించబడింది. దానికి కూడా మూడు వందల సంవత్సరాల సంధ్యా, అంతే కాలం సంధ్యాంశం ఉంటాయి.
ద్వాపరం ద్వే సహస్రే తు యుగమాహుర్మనీషిణః । తస్యాపి ద్విశతీ సన్ధ్యా సన్ధయాంశః సన్ధ్యయా సమః ।। ౫౭.
ద్వాపరయుగం రెండు వేల సంవత్సరాలుగా మునులు చెప్పారు. దానికి కూడా రెండు వందల సంవత్సరాల సంధ్యా, సంధ్యా సమానమైన సంధ్యాంశం ఉంటాయి.
కలిం వర్షసహస్రన్తు యుగమాహుర్మనీషిణః। తస్యాప్యేకశతీ సన్ధ్యా సన్ధ్యయా సమః ।। ౫౭.
కలియుగం వెయ్యి సంవత్సరాలుగా మునులు చెప్పారు. దానికి కూడా వంద సంవత్సరాల సంధ్యా, సంధ్యాంశం కూడా అంతే ఉంటుంది.
ఏషా ద్వాదశసాహస్రీ యుగాఖ్యా పరికీర్త్తితా। కృతం త్రేతా ద్వాపరఞ్చ కలిశ్చైవ చతుష్టయమ్ ।। ౫౭.
ఇలా కలిపి యుగచక్రం పన్నెండు వేల సంవత్సరాలుగా చెప్పబడింది. కృత, త్రేత, ద్వాపర, కలి — ఈ నాలుగు యుగాలు కలిపి.
అత్ర సంవత్సరాః సృష్టా మానుషేణ ప్రమాణతః। కృతస్య తావద్వక్ష్యామి వర్షాణాం తత్ప్రమాణతః ।। ౫౭.
ఇక్కడ సంవత్సరాలు మానవ ప్రమాణంతో లెక్కించబడ్డాయి. ఆ ప్రమాణంతో కృతయుగంలో ఎంత సంవత్సరాలు ఉన్నాయో ఇప్పుడు చెబుతాను.
సహస్రాణాం శతాన్యత్ర చతుర్దశ తు సఙ్ఖ్యయా। చత్వారింశత్ సహస్రాణి కలికాలయుగస్య తు ।। ౫౭.
ఇక్కడ లెక్క ప్రకారం పద్నాలుగు లక్షల సంవత్సరాలు, కలియుగానికి నలభై వేల సంవత్సరాలు ఉంటాయి.
ఏవం సఙ్ఖ్యాతకాలశ్చ కాలేష్విహ విశేషతః। ఏవం చతుర్యుగః కాలో వినా సన్ధ్యాంశకైః స్మృతః ।। ౫౭.
ఇలా లెక్కించిన కాలాన్ని ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా పరిగణిస్తారు. సంధ్యాంశాలను తీసివేసి, నాలుగు యుగాల కాలాన్ని ఇలాగే భావిస్తారు.
చత్వారింశత్ర్త్రీణి చైవ నియుతాని చ సఙ్ఖ్యయా । వింశతిశ్చ సహస్రాణి ససన్ధ్యాంశశ్చతుర్యుగః ।। ౫౭.
లెక్క ప్రకారం నలభై మూడు నియుతలు, ఇరవై వేల సంవత్సరాలు, సంధ్యాంశాలతో కలిపి నాలుగు యుగాల కాలంగా ఉంటుంది.
ఏవం చతుర్యుగాఖ్యా తు సాధికా హ్యేకసప్తతిః। కృతత్రేతాదియుక్తా సా మనోరన్తరముచ్యతే ।। ౫౭.
ఇలా నాలుగు యుగాల చక్రం, మిగిలిన భాగంతో కలిపి, డబ్బై ఒకటి అవుతుంది. కృత, త్రేత మొదలైనవి కలిపి ఇది మన్వంతరం అంటారు.
మన్వన్తరస్య సఙ్ఖ్యా తు వర్షాగ్రేణ నిబోధత। త్రింశత్కోట్యస్తు వర్షాణాం మానుషేణ ప్రకీర్తితాః ।। ౫౭.
మన్వంతరంలో ఎంత సంవత్సరాలు ఉన్నాయో తెలుసుకో. మానవ లెక్క ప్రకారం ముప్పై కోట్ల సంవత్సరాలు ఉంటాయని చెప్పబడింది.
సప్తషష్టిస్తథాన్యాని నియుతాన్యధికాని తు। వింశతిశ్చ సహస్రాణి కాలోఽయం సాధికాం వినా ।। ౫౭.
ఇంకా అరవై ఏడు నియుతలు, ఇరవై వేల సంవత్సరాలు అదనంగా ఉంటాయి. మిగిలిన భాగాన్ని తీసివేస్తే ఇదే కాలం.
మన్వన్తరస్య సఙ్ఖ్యైషా సఙ్ఖ్యావిద్భిర్ద్విజైః స్మృతా। మన్వన్తరస్య కాలోఽయం యుగైః సార్ద్ధం ప్రకీర్తితః ।। ౫౭.
మన్వంతర లెక్కను సంఖ్యా పండితులు, ద్విజులు ఇలా గుర్తుంచుకున్నారు. యుగాలతో కలిపి ఇదే మన్వంతర కాలంగా చెప్పబడింది.
చతుః సహస్రయుక్తం వై ప్రథమన్తత్ కృతం యుగమ్। త్రేతావశిష్టం వక్ష్యామి ద్వాపరం కలిమేవ చ ।। ౫౭.
మొదటి కృతయుగం నాలుగు వేల సంవత్సరాలతో కలిపి ఉంటుంది. మిగతా త్రేత, ద్వాపర, కలి యుగాల సంగతిని కూడా చెబుతాను.
యుగపత్సమవేతార్థో ద్విధా వక్తుం న శక్యతే। క్రమాగతం మయా హ్యేతత్తుభ్యం ప్రోక్తం యుగద్వయమ్। ఋషివంశప్రసఙ్గేన వ్యాకులత్వాత్తథైవ చ ।। ౫౭.
యుగాల అర్థాన్ని ఒకేసారి రెండు విధాలుగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు. క్రమంగా ఈ రెండు యుగాల సంగతిని నీకు వివరించాను, ఋషుల వంశం సందర్భం వల్ల, అలాగే విషయాలు క్లిష్టంగా ఉండటం వల్ల కూడా.
తత్ర త్రేతాయుగస్యాదౌ మనుః సప్తర్షయశ్చ తే। శ్రౌతం స్మార్త్తఞ్చ ధర్మఞ్చ బ్రహ్మణా చ ప్రచోదితమ్ ।। ౫౭.
అక్కడ త్రేతాయుగం ప్రారంభంలో మనువు, ఏడుగురు మహర్షులు, బ్రహ్మ ఆదేశంతో వేదధర్మం, ఆచారధర్మం రెండింటినీ స్థాపించారు.
దారాగ్నిహోత్రసంయోగమృగ్యజుః సామసంజ్ఞితమ్। ఇత్యాదిలక్షణం శ్రౌతం ధర్మం సప్తర్షయోఽబ్రువన్ ।। ౫౭.
భార్య, అగ్నిహోత్ర యోగంతో కూడిన, ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేదమని పిలవబడే వేదధర్మాన్ని ఏడుగురు మహర్షులు ప్రకటించారు.
పరస్పరాగతం ధర్మం స్మార్త్తఞ్చాచారలక్షణమ్। వర్ణాశ్రమాచారయుతం మనుః స్వాయమ్భువోఽబ్రవీత్ ।। ౫౭.
పరస్పర ఆచరణతో కూడిన, వర్ణాశ్రమ ఆచారాలతో కూడిన ఆచారధర్మాన్ని స్వాయంభువ మనువు వివరించాడు.
సత్యేన బ్రహ్మచర్యేణ శ్రుతేన తపసా చ వై। తేషాం సుతప్తతపసామార్షేయేణ క్రమేణ తు ।। ౫౭.
సత్యం, బ్రహ్మచర్యం, వేదపఠనం, తపస్సుతో వారు గొప్ప తపస్సు చేసినవారు మహర్షుల మార్గాన్ని అనుసరించారు.
సప్తర్షీణాం మనోశ్చైవ ఆద్యే త్రేతాయుగస్య తు । అబుద్ధిపూర్వకం తేషామక్రియాపూర్వమేవ చ ।। ౫౭.
త్రేతాయుగం ప్రారంభంలో ఏడుగురు మహర్షులకు, మనువుకు, ముందుగా తెలియకుండానే, ముందుగా ఆచరించకుండానే అది జరిగింది.
అభివ్యక్తాస్తు తే మన్త్రాస్తారకాద్యైర్నిదర్శనైః। ఆదికల్పే తు దేవానాం ప్రాదుర్భూతాస్తు తే స్వయమ్ ।। ౫౭.
ఆ మంత్రాలు నక్షత్రాలు మొదలైన సంకేతాలతో వ్యక్తమయ్యాయి; మొదటి కల్పంలో దేవతల్లో స్వయంగా అవి ప్రబలంగా వెలిసాయి.