वायुपुराणम्

प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः। सौम्यास्तु सौम्यजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः ।। ५६.

उपहूताः स्मृताः देवाः सोमजाः सोमपास्तथा। आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तृप्यन्ति पितृजातयः ।। ५६.

काव्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा। गृहस्था ये च यज्वाना ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् ।। ५६.

गृहस्थाश्चापि यज्वाना अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः। अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत ।। ५६.

एषां संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः। सोम ईद्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः ।। ५६.

रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः। लेखाश्वैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।। ५६.

एते पिबन्त्यमावास्यां मासि मासि सुधां दिवि । तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत् पुरूरवाः ।। ५६.

यस्मात् प्रस्रवते सोमान्मासि मासि निबोधत। तस्मात् सुधामृतं द्वै पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मधु चैव ह । कृष्णपक्षे यथा चेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् ।। ५६.

पिबन्त्यम्बुमयीर्दे वास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दजाः। पीत्वा च मासं गच्छन्ति चतुर्द्दश्यां सुधामृतम् ।। ५६.

इत्येवं पीयमानस्तु दैवतैश्च निशाकरः। समागच्छदमावास्यां भागे पञ्चदशे स्थितः ।। ५६.

सुषुम्नाप्यायितञ्चैव अमावास्यां यथाक्रमम्। पिबन्ति द्विकलं कालं पितरस्ते सुधामृतम् ।। ५६.

ततः पीतक्षये सोमे सूर्योऽसावेकरश्मिना। आप्याययत्सुषुम्नेन पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

निःशेषायां कलायान्तु सोममाप्याययत् पुनः। सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भाग महःक्रमात्। कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्लाश्चाप्याययन्ति च ।। ५६.

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः। दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः। संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।। ५६.

इत्येष पितृमान् सोमः स्मृत इद्वत्सरः क्रमात् । क्रान्तः पंचदशैः सार्द्धं सुधा मृतपरिस्रवैः ।। ५६.

अतः पर्वाणि वक्ष्यामि पर्वणां सन्धयस्तथा। ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवेण्वोर्भवन्त्युत ।। ५६.

तथार्द्धमासपर्वाणि शुक्लकृष्णानि वै विदुः। पूर्णामावास्ययोर्भेदैर्ग्रन्थिर्या सन्धयश्च वै । अर्द्धमासास्तु पर्वाणि तृतीयाप्रभृतीनि तु ।। ५६.

अग्नयाधानक्रिया यस्मात् क्रियते पर्वसन्धिषु। सायाह्ने प्रतिपच्चैव स कालः पौर्णमासिकः ।। ५६.

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेसोर्द्धन्तु युगान्तरे। युगान्तरोदिते चैव लेखोर्द्धं शशिनः क्रमात् ।। ५६.

पौर्णमासे व्यतीपाते यदीक्षेते परस्परम्। यस्मिन्काले स सीमान्ते स व्यतीपात एव तु ।। ५६.

कालं सूर्यस्य निर्द्देशं दृष्ट्वा सङ्ख्या तु सर्पति। स वै पथं क्रियाकालः कालात्सद्यो विधीयते ।। ५६.

पूर्णेन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसन्धिषु पूर्णिमा। यस्मात्तामनुपश्यन्ति पितरो दैवतैः सह। तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ।। ५६.

अत्यर्थं भ्राजते यस्मात् पौर्णमास्यान्निशाकरः। रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः ।। ५६.

अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ। एकां पञ्चदशीं रात्रिममावास्या ततः स्मृता ।। ५६.

ततोऽपरस्य तैर्व्यक्तः पौर्णमास्यां निशाकरः। यदीक्षते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम्। चन्द्रार्कावपराह्ने तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा ।। ५६.

विच्छिन्नां ताममावास्यां पश्यतश्च समागतौ। अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तौ यदा तद्दर्श उच्यते ।। ५६.

द्वौ द्वौ लवावमावास्यां यः कालः पर्वसन्धिषु। द्वाक्षरं कुहुमात्रं तु एवं कालस्तु स स्मृतः। नष्टचन्द्रा प्यमावास्या मध्यसूर्येण सङ्गता ।। ५६.

दिवसार्द्धेन रात्र्यर्द्धं सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः. सूर्येण सहसा मुक्तिं गत्वा प्रातस्तनोत्सवौ । द्वौ कालौ सङ्गमश्चैव मध्याह्ने निष्पतेद्रविः ।। ५६.