वायुपुराणम्

इत्येष सन्निवेशो वः पृथिव्यां ज्यौतिषस्य च। द्वीपानामुद्नधीनां च पर्वतानां तथैव च ।। ५३.

वर्षाणां च नदीनाञ्च येषु तेषु वसन्ति वै। एते चैव ग्रहाः पूर्वं नक्षत्रेषु समुत्थिताः ।। ५३.

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेऽन्तरे। विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः ।। ५३.

त्विषिमान् धर्म्मपुत्रस्तु सोमो विश्वावसुस्तथा। शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः ।। ५३.

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्। ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यक्षेत्रे समुत्थितः ।। ५३.

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्च्चिर्बृहस्पतिः। फाल्गुनीषु समुत्पन्नः सर्वासु च जगद्गुरुः ।। ५३.

नवार्चिर्लोहिताङ्गस्तु प्रजापतिसुतो ग्रहः । आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः ।। ५३.

रेवतीष्वेव सप्तार्चि स्तथा सौरशनैश्चरः। रोहिणीषु समुत्पन्नौ ग्रहौ चन्द्रार्कमर्द्दनौ ।। ५३.

एते ताराग्रहाश्चैव बोद्धव्या भार्गवादय। जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः। स्पृशन्ते तेन दोषेण ततस्ता ग्रहभक्तिषु ।। ५३.

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते। ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनाञ्चैव धूमवान् ।। ५३.

ध्रुवः कालो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम् । नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम् ।। ५३.

वर्षाणाञ्चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः। ऋतूनां शिशिरञ्चापि मासानां माघ एव च ।। ५३.

पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा। अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम् ।। ५३.

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः। अक्ष्णोश्चापि निमेषादिः कालः कालविदो मतः ।। ५३.

श्रवणान्तं श्रविष्ठादियुगं स्यात् पञ्चवार्षिकम्। भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत् परिवर्त्तते ।। ५३.

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तं विद्धि चेश्वरम्। चतुर्वनिधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः ।। ५३.

इत्येष ज्योतिषामेव सन्निवेशोऽर्थनिश्चयात्। लोकसंव्यवहारार्थमीश्वरेण विनिर्मितः ।। ५३.

उत्पन्नः श्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा। सर्वतोऽन्तेषु विस्तीर्णो वृक्षाकार इति स्थितिः ।। ५३.

बुद्धिपूर्वम्भगवता कल्पादौ संप्रकीर्तितः। साश्रयः सोऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः। विश्वरूपः प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः ।। ५३.

नैव शक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्। गतागतं मनुष्येषु ज्योतिषां मांसचक्षुषा ।। ५३.

आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः। परीक्ष्य निपुणं भक्त्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता ।। ५३.

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिसत्तमाः। पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्गणविचिन्तने ।। ५३.

कस्मिन् देशे महापुण्यमेतदाख्यानमुत्तमम्। वृत्तं ब्रह्मपुरोगाणां कस्मिन् काले महाद्युते। एतदाख्याहि नः सम्यग् यथा वृत्तं तपोधन ।। ५४.

यथा श्रुतं मया पूर्वं वायुना जगदायुना। कथ्यमानं द्विजश्रेष्ठाः सत्रे वर्षसहस्रके ।। ५४.

नीलता येन कण्ठस्य देवदेवस्य शूलिनः। तदहं कीर्त्तयिष्यामि श्रृणुध्वं शंसितव्रताः ।। ५४.

उत्तरे शैलराजस्य सरांसि सरितो ह्रदाः। पुण्योद्यानेषु तीर्थेषु देवतायतनेषु च। गिरिश्रृङ्गेषु तुङ्गेषु गह्वरोपवनेषु च ।। ५४.

देवभक्ता महात्मानो मुनयः शंसितव्रताः। स्तुवन्ति च महादेवं यत्र यथाविधि ।। ५४.

ऋग्यजुःसामवेदैश्च नृत्यगीतार्च्चनादिभिः। ओङ्कारेण नमस्कारैरर्च्चयन्ति सदा शिवम् ।। ५४.

प्रवृत्ते ज्योतिषां चक्रे मध्यव्याप्ते दिवाकरे। देवता नियतात्मानः सर्वे तिष्ठन्ति तां कथाम् । अथ नियमप्रवृत्ताश्च प्राणशेषव्यवस्थिताः ।। ५४.