वायुपुराणम्

त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलञ्च प्रमाणतः। द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ।। ५३.

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति। उद्धृत्य पार्थिवच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः ।। ५३.

स्वर्भानोस्तु बृहत् स्थानन्निर्मितं यत्तमोमयम्। आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु ।। ५३.

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सोमञ्च पर्वसु। स्वर्भासानुदते यस्मात्ततः स्वर्भानुरुच्यते ।। ५३.

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च निधीयते। विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात् प्रमाणतः ।। ५३.

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः। बुहस्पतेः पादहीनौ कुजसौरावुभौ स्मृतौ । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः ।। ५३.

तारानक्षत्ररूपाणि स्वपुष्मन्तीह यानि वै। बुधेन समतुल्यानि विस्तारान्मण्डलादथ ।। ५३.

प्रायशश्चन्द्रयोगानि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्। तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् ।। ५३.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने। पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु। योजनान्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते ।। ५३.

उपरिष्टात्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः। सौरोऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः ।। ५३.

तेभ्योऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः। सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः ।। ५३.

यावन्त्य स्तारकाः कोट्यस्तावदृक्षाणि सर्वशः। वीथीनां नियमाच्चैवमृक्षमार्गो व्यवस्थितः ।। ५३.

गतिस्तास्त्वेव सूर्यस्य नीचोच्चत्वेऽयनक्रमात्। उत्तरायण मार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः। बौधं बौधोऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानोः स्थानमास्थितः ।। ५३.

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत। गृहाण्ये तानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम् ।। ५३.

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयम्भुवा। स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवतायतनानि वै। अभिमानिनोऽवतिष्टन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

अतीतैस्तु सहातीता भाव्याभाव्यैः सुरासुरैः । वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानानि स्वैः सुरैः सह ।। ५३.

अस्मिन् मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः। विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५३.

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमदेवो वसुः स्मृतः। शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽसुरराजकः ।। ५३.

बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्योऽङ्गिरःसुतः। बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः ।। ५३.

अग्निर्विकल्पात् संजज्ञे युवाऽसौ लोहिताधिपः। नक्षत्रऋक्षगामिन्यो दाक्षायण्यः स्मृतास्तु ताः ।। ५३.

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसन्तापनोऽसुरः। सोमर्क्षग्रहसूर्ये तु कीर्तितास्त्वभिमानिनः ।। ५३.

स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः। शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः ।। ५३.

सहस्रांशोस्त्विषः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च। अथ श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम् ।। ५३.

शुक्रस्याप्यम्मयं स्थानं सद्म षोडशरश्मिवत्। नवरश्मेस्तु यूनो हि लोहितस्थानमम्मयम् ।। ५३.

हरिश्चाप्यं बृहच्चापि द्वादशांशोर्बृहस्पतेः। अष्ट रश्मेर्गृहं प्रोक्तं कृष्णं बुद्धस्य अम्मयम् ।। ५३.

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसन्तापनालयम्। विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वम्मयास्त्वेकरश्मयः ।। ५३.

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चैव वर्णतः। घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादौ वेदनिर्मिताः ।। ५३.

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रमभिव्यक्तैर्गभस्तिभिः। तथा दक्षिणमार्गस्थो नीविवीथीसमाक्षितः ।। ५३.