वायुपुराणम्

आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु। आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ।। ५२.

अथ केतुरथस्याश्वा अष्टाष्टौ वातरंहसः। पलालधूमसङ्काशाः शबला रासभारुणाः ।। ५२.

एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह। सर्वे ध्रुवनिबद्धास्ते प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

एते वै भ्राम्यमाणास्तु यथा योगं भ्रमन्ति वै। वायव्याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश्चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि। भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवन्ते ज्योतिषां गणाः ।। ५२.

यथा नद्युदके नौस्तु सलिलेन सहोह्यते। तथा देवालया ह्येते उह्यन्ते वातरश्मिभिः। तस्मात्सर्वेण दृस्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते ।। ५२.

यावन्त्यश्चैव तारास्तु तावन्तो वातरश्मयः। सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता ब्रमन्त्यो भ्रामयन्ति तम् ।। ५२.

तैलपीडाकरं चक्रं भ्रमद्भ्रामयते यथा। तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वायबद्धानि सर्वशः ।। ५२.

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु। तस्माज्ज्योतींषि वहते प्रवहंस्तेन स स्मृतः ।। ५२.

एवं ध्रुवनिबद्धोऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः। सैष तारामयोज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि। यदह्ना कुरुते पापं दृष्टवा तं निशि मुच्यते ।। ५२.

यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशूमाराश्रिता दिवि। तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवन्त्यभ्यधिकानि तु ।। ५२.

शाश्वतः शिशुमारोऽसौ विज्ञेयः प्रविभागशः। उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः ।। ५२.

यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः। हृदि नारायणः साध्यः अश्विनौ पूर्वपादयोः ।। ५२.

वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सस्थिनि। शिश्रः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपाने समाश्रितः ।। ५२.

पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः। तारकाः शिशुमारश्च नास्तमेति चतुष्टयम् ।। ५२.

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणेः सह। उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रीभूताश्रिता दिवि ।। ५२.

ध्रुवेणाधिष्ठिताः सर्वे ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् । प्रयान्तीह वरं श्रेष्ठमेधीभूतं ध्रुवन्दिवि ।। ५२.

ध्रुवाग्निकश्यपानान्तु वरस्वासौ ध्रुवः स्मृतः। एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि ।। ५२.

ज्योतिषाञ्चक्रमेतद्धि सदा कर्षत्यवाङ्मुखः। मेरुमालोकयत्येष प्रयातीह प्रदक्षिणम् ।। ५२.

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्ते संशयान्विताः। पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते लोमहर्षणम् ।। ५३.

यदेतदुक्तम्भवता गृहाण्येतानि विश्रितम्। कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषि वर्णय ।। ५३.

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषाञ्चैव निश्चयम्। श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः ।। ५३.

अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः। तद्वोऽहं सम्प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम्। यथा देवगृहाणीह सूर्याचन्द्रमसोर्गृहम् ।। ५३.

अतः परं त्रिविधाग्नेर्वक्ष्येऽहन्तु समुद्भवम्। दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरथाग्नेः पार्थिवस्य च ।। ५३.

व्युष्टायान्तु रजन्यां वै ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। अव्याकृतमिदन्त्वासीन्नैशेन तमसावृतम् ।। ५३.

चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन् पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते। यश्चादौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः ।। ५३.

वैद्युताख्यस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्येऽथ लक्षणम्। वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपाङ्गर्भास्त्रयोऽग्नयः। तस्मादपः पिबन् सूर्यो गोभिदीर्प्यत्यसौ दिवि ।। ५३.

वैद्युतेन समाविष्टो वार्क्षो नाद्भिः प्रशाम्यति । मानवानाञ्च कुक्षिस्थो नाद्भिः शाम्यति पावकः ।। ५३.

अर्च्चिष्मान् परमः सोऽग्निः प्रभवो जाठरः स्मृतः। यश्चायं मण्डली शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशते ।। ५३.