वायुपुराणम्

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु। असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः परमगैर्हयैः ।। ५१.

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतः शुक्रस्ततः स्थितः। वरुणस्यन्दनस्तेह लक्षणैः सदृशस्तु सः। ते नाऽसौ सर्पतिव्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः ।। ५१.

अथेमानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु। संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथा क्रमम् ।। ५१.

अहस्तु नाभिः सूर्यस्य एकचक्रः स वै स्मृतः। आराः पञ्चर्त्तवस्तस्य नेमिः षढृतवः स्मृताः ।। ५१.

रथनीडः स्मृतो ह्यब्दस्त्वयने कूबरावुभौ । मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्या तस्य कलाः स्मृताः ।। ५१.

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा ईषादण्डः क्षणांस्तु वै। निमेषाश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य लवाः स्मृताः ।। ५१.

रात्रिर्वरूथो घर्मोऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्वसमुच्छ्रितः। युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ।। ५१.

सप्ताश्वरूपाश्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुराम्। गायत्री चैव त्रिष्टुप् च अनुष्टुब् जगती तथा ।। ५१.

पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिक् चैव तु सप्तमम्। अक्षे चक्रं निबद्धन्तु ध्रुवे त्वक्षः समर्पितः ।। ५१.

सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवः। अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः ।। ५१.

एवमर्थ वशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु। तथा संयोगभागेन संसिद्धो भास्वरो रथः ।। ५१.

तेनाऽसौ तरणिर्देवस्तरसा सर्पते दिवि। युगाक्षकोटिसम्बद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य हि ।। ५१.

ध्रुवेण भ्रमतो रश्मी विचक्रयुगयोस्तु वै। भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु ।। ५१.

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु। ध्रुवेण संगृहीते वै द्विचक्रश्वेतरज्जुवत् ।। ५१.

भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ । युगाक्ष कोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु ।। ५१.

कीलासक्तो यथा रज्जुर्भ्रमते सर्वतो दिशम्। ह्रसतस्तस्य रश्मी तौ मण्डलेषूत्तरायणे ।। ५१.

वर्द्धेते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु। ध्रुवेण संगृहीतौ तु रस्मी वै नयतो रविम् ।। ५१.

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण समधिष्ठितौ। तदा सोऽभ्यन्तरं सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ।। ५१.

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन् । ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ।। ५१.

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु। उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति ।। ५१.

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ।। ५२.

एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु। धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ।। ५२.

उरगो वासुकिश्चैव सङ्कीर्णारश्च तावुभौ। तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ।। ५२.

क्रतुस्थल्यप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थली। ग्रामणी रथकृच्छ्रश्च तपोर्यश्चैव तावुभौ ।। ५२.

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ। मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.

वासन्तौ ग्रैष्मिकौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह। ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ।। ५२.

मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हहा हुहूः। रथस्वनश्च ग्रामण्यो रथचित्रश्च तावुभौ ।। ५२.

पौरुषेयो धवश्चैव यातुधानावुदाहृतौ। एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ।। ५२.

ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः। इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।। ५२.