वायुपुराणम्

स हि भ्रमन् भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह। भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ।। ५१.

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्पते भगणः स्वयम्। सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ।। ५१.

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै। तेषां योगस्व भेदाश्च कालचारस्तथैव च ।। ५१.

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे। विषुवद्‌ग्रहवर्णाश्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। ५१.

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः सन्ध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानाञ्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। ५१.

ध्रुवेणाधिकृतांश्चैव सूर्योऽपावृत्त्य तिष्ठति। तदेष दीप्तकिरणः स कालाग्निर्द्दिवाकरः ।। ५१.

परिवर्त्त क्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः। सूर्यः किरणजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः। जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ।। ५१.

आधित्यपीतं सूर्याग्नेः सोमं संक्रमते जलम्। नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकाधानं प्रवर्त्तते ।। ५१.

यत्सोमात् स्रवते सूर्यस्तदग्रेष्ववतिष्ठते। मेघा वायुनिघातेन विसृजन्ति जलम्भुवि ।। ५१.

एकमुत्क्षिप्यते चैव पतते च पुनर्ज्जलम्। नानाप्रकारमुदकन्तदेव परिवर्त्तते ।। ५१.

सन्धारणार्थं भूतानां मायैषा विश्वनिर्मिता। अनया मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५१.

विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्रांशुः प्रजापतिः। धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभु र्विष्णुर्दिवाकरः ।। ५१.

सर्वलौकिकमम्भो वै यत्सोमान्नभसः स्नुतम्। सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ।। ५१.

सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते। शीतोष्णवीर्यौ द्वावेतौ युक्तौ धारयतो जगत् ।। ५१.

सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका। सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ।। ५१.

सर्वभूतशरीरेषु आपो ह्यनुगताश्च याः । तेषु सन्दह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च। धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ।। ५१.

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसां स्मृतम् । आर्कन्तेजो हि भूतेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् ।। ५१.

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः। यतस्त्वृतुवशात् काले परिवर्त्तो दिवाकरः। यच्छत्यपो हि मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लगभस्तिभिः ।। ५१.

अभ्रस्था प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः। सर्वभूतहितार्थाय वायुभिश्च समन्ततः ।। ५१.

ततो वर्षति षण्मासान् सर्वभूतविवृद्धये। वायव्यं स्तनितञ्चैव वैद्युतञ्चाग्निसंभवम् ।। ५१.

मेहनाच्च मिहेर्द्धातोर्मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च। न भ्रश्यन्ति यतस्त्वापस्तदभ्रं कवयो विदुः ।। ५१.

मेघानां पुनरुत्पत्तिस्त्रिविधा योनिरुच्यते। आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः। त्रिधा घनाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि सम्भवम् ।। ५१.

आग्नेयास्त्वर्णजाः प्रोक्तास्तेषां तस्मात् प्रवर्त्तनम्। शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः ।। ५१.

महिषाश्च वराहाश्च मत्तमातङ्गगामिनः। भूत्वा धरणिमभ्येत्य विचरन्ति रमन्ति च ।। ५१.

जीमूता नाम ते मेघा एतेभ्यो जीवसम्भवाः। विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारावलम्बिनः ।। ५१.

मूका घना महाकाया प्रवाहस्य वशानुगाः। क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।। ५१.

पर्वताग्रनितम्बेषु वर्षन्ति च रमन्ति च। बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।। ५१.

ब्रह्मजानाम ते मेघा ब्रह्मनिःश्वाससम्भवाः। ते हि विद्युद्गुणोपेताः स्तनयन्ति स्वनप्रियाः ।। ५१.

तेषां शब्दप्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरुहोद्घमा। राज्ञी राज्ञाभिषिक्तेव पुनर्यौवनमश्रुते। तेष्वियं प्रीतिमासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा ।। ५१.