वायुपुराणम्

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च। अष्टपञ्चाशतञ्चैव योजनान्यधिकानि तु ॥ ५०.

नागवीथ्युत्तरावीथी अजवीथी च दक्षिणा। मूलं चैव तथाषाडे ह्यजवीथ्युदयास्त्रयः। अभिजित्पूर्वतः स्वातिर्नागवीथ्युदयास्त्रयः ॥ ५०.

काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्ये योजनैः पुनः। एतच्छतसहस्राणामेकत्रिंशोत्तरं शतम् ॥ ५०.

त्रयस्त्रिंशाधिकाश्चान्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः। काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात् प्रतिष्ठितम् ॥ ५०.

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अन्तरे दक्षिणोत्तरे । ते तु वक्ष्यामि सङ्ख्याय योजनैस्तन्निबोधत ॥ ५०.

एकैकमन्तरन्तस्या नियुतान्येकसप्ततिः। सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततोऽन्या पञ्चसप्ततिः ॥ ५०.

लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्। अभ्यन्तरन्तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे ॥ ५०.

बाह्यतो दक्षिणे चैव सततन्तु यथाक्रमम्। मण्डलानां शतं पूर्णमशीत्यधिकमुत्तरम् ॥ ५०.

चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः। प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रान्निबोधत ॥ ५०.

एकविंशद्योजनानां सहस्राणि समासतः। शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनानां प्रकीर्त्तिते ॥ ५०.

एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते। एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलं हि तत् ॥ ५०.

विष्कम्भो मण्डलस्यैष तिर्यक् स तु विधीयते। प्रत्यहञ्चरते तानि सूर्यो वै मण्डलक्रमम् ॥ ५०.

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते। दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्त्तते ॥ ५०.

तस्मात् प्रकृष्टां भूमिञ्च कालेनाल्पेन गच्छति। सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्त्तेर्दक्षिणोत्तरे ॥ ५०.

त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्नानुचरते रविः। मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ ५०.

कुलालचक्रमध्यस्तु यथा मन्दं प्रसर्पति। तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ॥ ५०.

त्रयोदशार्द्धमर्द्धेन ऋक्षाणां चरते रविः। तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमिल्पां निगच्छति ॥ ५०.

अष्टादशमुहूर्त्तैस्तु उत्तरायणपश्चिमम्। अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः ॥ ५०.

त्रयोदशार्द्धमर्धेन ऋक्षाणाञ्चरते रविः। मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ ५०.

ततो मन्दतरं ताभ्याञ्चक्रं भ्रमति वै यथा। मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै यथा ॥ ५०.

त्रिंशन्मुहूर्त्ताने वाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः ॥ ५०.

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्त्तते। ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परिवर्त्तते ॥ ५०.

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु। दिवा नक्तञ्च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः ॥ ५०.

उत्तरे प्रक्रमे त्विन्दो र्दिवा मन्दा गतिः स्मृता। तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः ॥ ५०.

दक्षिणे प्रक्रमे चैव दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य नक्तं वै मन्दा चापि तथा स्मृता ॥ ५०.

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु। तथा विचरते मार्गं समेन विषमेण च ॥ ५०.

लोकालोके स्थिता ये ते लोकपालाश्चतुर्दिशम्। अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु । भजन्नसावहोरात्रमेवङ्गतिविशेषणैः ॥ ५०.

दक्षिणे नागवीथ्यायां लोकालोकस्य चोत्तरम्। लोकसन्तारको ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ ५०.

पृष्ठे यावत् प्रभा सौही पुरस्तात् सम्प्रकाशते। पार्श्वयोः पृष्ठतस्तावल्लोकालोकस्य सर्वतः ॥ ५०.