वायुपुराणम्

ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं भास्करस्य च। उच्छ्रायस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमनोदयम् ॥ ५०.

शुक्लच्छायोग्निरापश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी। विदूरभावादर्कस्य उद्यातस्य विरश्मिता। रक्ताबावो विरश्मित्वाद्रक्तत्वाच्चाप्यनुष्णता ॥ ५०.

लेखयावस्थितः सूर्यो यत्र यत्र तु दृश्यते। ऊर्द्ध्वं गतः सहस्रन्तु योजनानां स दृश्यते ॥ ५०.

प्रभा हि सौरी पादेन अस्तङ्गच्छति भास्करे। अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात् प्रकाशते ॥ ५०.

उदितस्तु पुनः सूर्यः अस्तमाग्नेयमाविशत्। संयुक्तो वह्निना सूर्यस्ततः स तपते दिवा ॥ ५०.

प्राकाश्यञ्च तथौष्ण्यञ्च सूर्याग्नेयी च तेजसी। परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ॥ ५०.

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे। उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशते त्वपः । तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ॥ ५०.

अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनं वै प्रविशत्यपः। तस्माच्छुक्ला भवन्त्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् ॥ ५०.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे। उदयास्तमनेऽर्कस्य अहोरात्रं विशत्यपः ॥ ५०.

दिनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरुच्यते। तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यावेक्ष्यमहः स्मृतम् ॥ ५०.

एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः। त्रिंशां शकन्तु मेदिन्या मुहूर्तेनैव गच्छति ॥ ५०.

योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इमां सङ्ख्यां निबोधत। पूर्णं शतसहस्राणामेकत्रिंशत्तु सा स्मृता ॥ ५०.

पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु। मौहूर्त्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते ॥ ५०.

एतेन गतियोगेन यदा काष्ठान्तु दक्षिणाम्। पर्य्यागच्छेत्तदादित्यो माघे काष्ठान्तमेव हि ॥ ५०.

सर्पते दक्षिणायान्तु काष्ठायां तन्निबोधत। नवकोट्यः प्रसङ्ख्याता योजनैः परिमण्डलम् ॥ ५०.

तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च। अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते ॥ ५०.

दक्षिणाद्विनिवृत्तोऽसौ विषुवस्थो यदा रविः। क्षीरोदस्य समुद्रस्य उत्तरान्ता दिशश्चरन् ॥ ५०.

मण्डलं विषुवद्यापि योजनैस्तन्निबोधत। तिस्रः कोट्यस्तु विस्तीर्णा विषुवद्यापि सा स्मृता ॥ ५०.

तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः । श्रवणे चोत्तरां काष्ठाञ्चित्रभानुर्यदा भवेत् । शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरान्ता दिशश्चरन् ॥ ५०.

उत्तरायाञ्च काष्ठायां प्रमाणं मण्‍डलस्य च। योजनाग्रात्प्रसङ्ख्याता कोटिरेका तु सा द्विजैः ॥ ५०.

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च। अष्टपञ्चाशतञ्चैव योजनान्यधिकानि तु ॥ ५०.

नागवीथ्युत्तरावीथी अजवीथी च दक्षिणा। मूलं चैव तथाषाडे ह्यजवीथ्युदयास्त्रयः। अभिजित्पूर्वतः स्वातिर्नागवीथ्युदयास्त्रयः ॥ ५०.

काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्ये योजनैः पुनः। एतच्छतसहस्राणामेकत्रिंशोत्तरं शतम् ॥ ५०.

त्रयस्त्रिंशाधिकाश्चान्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः। काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात् प्रतिष्ठितम् ॥ ५०.

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अन्तरे दक्षिणोत्तरे । ते तु वक्ष्यामि सङ्ख्याय योजनैस्तन्निबोधत ॥ ५०.

एकैकमन्तरन्तस्या नियुतान्येकसप्ततिः। सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततोऽन्या पञ्चसप्ततिः ॥ ५०.

लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्। अभ्यन्तरन्तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे ॥ ५०.

बाह्यतो दक्षिणे चैव सततन्तु यथाक्रमम्। मण्डलानां शतं पूर्णमशीत्यधिकमुत्तरम् ॥ ५०.

चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः। प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रान्निबोधत ॥ ५०.