वायुपुराणम्

गुणापचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः। शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते ।। ४९.

भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो ह्यालोकः परतः स्मृतः। भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः ।। ४९.

पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु। भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात्। तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः ।। ४९.

कृत्स्नान्येतानि चत्वारि अन्योन्यस्याधिकानि तु । यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्ति रुच्यते ।। ४९.

जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतो मताः। प्रत्याख्याय च भूतानि कार्योत्पत्तिर्न विद्यते ।। ४९.

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु ते। कारणात्मकास्तथैव स्युर्भेदा ये महदादयः ।। ४९.

इत्येष सन्निवेशो वो मया प्रोक्तो विभागशः। सप्तद्वीपसमुद्राया याथातथ्येन वै द्विजाः ।। ४९.

विस्तारान्मण्जलाच्चैव प्रसंख्यातेन चैव हि । वैश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम् ।। ४९.

अदिष्ठानं भगनतो यस्य सर्वमिदं जगत् । एवं भूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम् ।। ४९.

एतावान् सन्निवेशस्तु मया शक्यः प्रभावितु म्। एतावदेव श्रोतव्यं सन्निवेशे तु पार्थिव ।। ४९.

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम्। तास्वल्पपरिमाणेन प्रसङ्ख्यातुमिहोच्यते। असङ्ख्येयाः प्रकृतयस्तिर्यगूर्द्ध्वमधश्च याः ।। ४९.

तारकासन्निवेशश्च यावद्दिव्यं तु मण्जलम्। मर्यादासन्निवेशस्तु भूमेस्तदनुमण्डलम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यां वै द्विजोत्तमाः ।। ४९.

अधःप्रमाणमूर्द्ध्वञ्च वर्ण्यमानं निबोधत। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। अनन्तधातवो ह्येते व्यापकास्तु प्रकीर्तिताः ॥ ५०.

जननी सर्वभूतानां सर्व भूतधरा धरा। नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना ॥ ५०.

नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला। अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा ॥ ५०.

नदीनदसमुद्रस्थास्तथा क्षुद्राश्रयाः स्थिताः। पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगताश्च याः ॥ ५०.

आपोऽनन्ताश्च विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलौकिकः। अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसम्भवः ॥ ५०.

तथाकाशमनालम्बं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम्। अनन्तं प्रथितं सर्वं वायुश्चाकाशसम्भवः ॥ ५०.

आपः पृथिव्यामुदके पृथिवी चोपरि स्थिता। आकाशञ्चापरमधः पुनर्भूमिः पुनर्ज्जलम् ॥ ५०.

एवमन्तमनन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते। पुरा सुरैरभिहितं निश्चितन्तु निबोधत ॥ ५०.

भूमिर्जलमथाकाशमिति ज्ञेया परम्परा। स्थितिरेषा तु विज्ञेया सप्तमेऽस्मिन् रसातले ॥ ५०.

दशयोजनसाहस्रमेकभौमं रसातलम्। साधुभिः परिविख्यातमेकैकं बहुविस्तरम् ॥ ५०.

प्रथममतलञ्चैव सुतलन्तु ततः परम्। ततः परतरं विद्याद्वितलं बहुविस्तरम् ॥ ५०.

ततो गभस्तलं नाम परतश्च महातलम्। श्रीतलञ्च ततः प्राहुः पातालं सप्तमंस्मृतम् ॥ ५०.

कृष्णभौमञ्च प्रथमं भूमिभागञ्च कीर्त्तितम्। पाण्डुभौमं द्वितीयन्तु तृतीयं रक्तमृत्तिकम् ॥ ५०.

पीतभौमञ्चतुर्थन्तु पञ्चमं शर्करातलम्। षष्ठं सिलामयञ्चैव सौवर्णं सप्तमन्तलम् ॥ ५०.

प्रथमे तु तले ख्यातमसुरेन्द्रस्य मन्दिरम्। नमुचेरिन्द्रशत्रोर्हि महानादस्य चालयम् ॥ ५०.

पुरञ्च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम्। निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसङ्कुलम् ॥ ५०.

राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम्। लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य तु ॥ ५०.