वायुपुराणम्

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्र तैः स नमस्कृतः। महादेवः पुष्करे तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।। ४९.

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः। उपासते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः। स तत्र पूज्यते चैव देवैर्देवोत्तमोत्तमः ।। ४९.

जम्बूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च। द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां हि क्रमास्त्विह ।। ४९.

सर्वसो ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च। आरोग्यायुःप्रमाणाद्धि द्विगुणञ्च समन्ततः ।। ४९.

एतस्मिन् पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम्। गोपायति प्रजास्तत्र स्वयं सज्जनमण्डिताः ।। ४९.

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः। सविष्णुः सशिवो देवः सपिता सपितामहः ।। ४९.

भोजनञ्चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते च प्रजाः सदा ।। ४९.

परेण पुष्करस्याथ आवृत्या यः स्थितो महान् । स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्टितः ।। ४९.

परेण तस्य महती दृश्यते लोक संस्थितिः। काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ।। ४९.

तस्मात्परेण शैलस्तु मर्यादान्ते तु मण्डलम्। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते ।। ४९.

आलोकस्तस्य चार्वाक्तु निरालोकस्ततः परम्। योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ।। ४९.

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः। आलोके लोकशब्दस्तु निरालोके सलोकता। लोकार्थं सम्मतो लोको निरालोकस्तु बाह्यतः ।। ४९.

लोकविस्तारमात्रन्तु आलोकः सर्वतो बहिः। परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतश्च सः। निरालोकात्परश्चापि अण्डमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा ।। ४९.

जनस्तपस्तथा सत्य एतावान् लोकसङ्‌ग्रहः। एकावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव तत्परः ।। ४९.

कुम्बस्थायी भवेद्यादृक् प्रतीच्यान्दिशि चन्द्रमाः। आदितः शुक्लपक्षस्य वपुरण्डस्य तद्विधम् ।। ४९.

अण्डानामीदृशानान्तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः। तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च कारणस्याव्ययात्मनः। कारणैः प्राकृतैस्तत्र ह्यावृतं प्रतिसप्तभिः ।। ४९.

दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्। परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परात् ।। ४९.

अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः। समन्ताद्येन तोयेन धार्यमाणः स तिष्ठति ।। ४९.

बाह्यतो घनतोयस्य तिर्यगूर्द्ध्वानुमण्डलम्। धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते घनतेजसा ।। ४९.

अयोगुडनिभो वह्निः समन्तान्मण्डलाकृतिः। समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति। घनवातस्तथाकाशन्धारयाणस्तु तिष्ठति ।। ४९.

भूतादिश्च तथाकाशं भूताद्यञ्चाप्यसौ महान् । महान् व्याप्तो ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ।। ४९.

अनन्तमपरिव्यक्तन्दशधा सूक्ष्म एव च। अनन्तमकृतात्मानमनादिनिधनञ्च तत् ।। ४९.

अतीत्य पर तो घोरमनालम्बमनामयम्। नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टं तमोवृतम् ।। ४९.

तम एव निरालोकममर्यादमदेशिकम्। देवानामप्यविदिंतं व्यवहारविवर्ज्जितम् ।। ४९.

तमसोऽन्ते च विख्यातमाकाशान्ते च भास्वरम्। मर्यादायामतस्तस्य शिवस्यायतनं महत् ।। ४९.

त्रिदशानामगम्यन्तु स्थानं दिव्यमिति श्रुतिः। महतो देवदेवस्य मर्यादायां व्यवस्थितम् ।। ४९.

चन्द्रादित्यावतप्तास्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः। ते लोका इत्यभिहिता जगतश्च न संशयः ।। ४९.

रसातलतलात् सप्त सप्तैवोर्द्ध्वतलाः क्षितौ। सप्तस्कन्धास्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः ।। ४९.