वायुपुराणम्

पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः। चित्रै र्मणिमयैः शीलैः शिखरैस्तु समुच्छ्रितैः ।। ४९.

द्वीपस्य तस्य पूर्वार्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्। परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।। ४९.

ऊर्द्द्वञ्चैव चतुस्त्रिशत्सहस्राणि समाचितः। द्वीपार्द्धस्य परिस्तोमः पर्वतो मानसोत्तमः ।। ४९.

स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः। योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वं पञ्चशदुच्छ्रितः ।। ४९.

तावदेव स विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः। स एवं द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः ।। ४९.

एक एव महासानुः सन्निवेशाद्द्विधा कृतः। स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।। ४९.

पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णोऽसौ समन्ततः। तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ। अभितो मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ।। ४९.

महावीतन्तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तत्। तस्यैवाभ्यन्तरे यत्तु धातकीखण्डमुच्यते ।। ४९.

दशवर्षसहस्राणि तत्र जेवन्ति मानवाः। आरोग्यसुखभूयिष्ठा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।। ४९.

सममायुश्च रूपञ्च तस्मिन् वर्षद्वये स्थितम्। अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते रूपशीलतः ।। ४९.

न तत्र वञ्चको नेर्ष्या न स्तेना न भयं तथा। निग्रहो न च दण्डोऽस्ति न लोभो न परिग्रहः ।। ४९.

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौ तथैव च। वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ।। ४९.

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शल्यमेव च। वर्षद्वये सर्वमेतत् पुष्करस्य न विद्यते ।। ४९.

न तत्र नद्यो वर्षञ्च शीतोष्णं वा न विद्यते । उद्भिज्जान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च ।। ४९.

उत्तराणां कुरूणाञ्च तुल्यकालो जनः सदा। सर्वत्र सुसुखस्तत्र जराक्लमविवर्जितः ।। ४९.

इत्येष धातकीखण्डो महावीते तथैव च । आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्तितः ।। ४९.

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः। विस्तरान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य तथैव च ।। ४९.

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः। द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तु समन्ततः ।। ४९.

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात्। अपाञ्चैव समुद्रेकात् समुद्रा इति संज्ञिताः ।। ४९.

ऋषयो निवसन्त्यस्मिन् प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः। तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदन्तु तत् ।। ४९.

ऋष इत्येव ऋषयः वृषः शक्तिप्रबन्धने। इति प्रबन्धनात् सिद्धं वर्षत्वं तेन तेषु तत् ।। ४९.

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्धौ समुद्रः पूर्यते तदा। प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयतेऽस्तमिते खगे ।। ४९.

आपूर्यमाणे उदधिः स्वत एवाभिपूर्यते। ततोऽपक्षीयमाणेऽपि स्वात्मनैवापकृष्यते ।। ४९.

उखास्थमग्निसंयोगात् जलमुद्रिच्यते यथा। तथा महोदधिगतं तोयमुद्रिच्यते ततः ।। ४९.

अन्यूनाह्यतिरिक्ताश्च वर्द्धन्त्यापो ह्रसन्ति च। उदयास्तमितैश्चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। क्षयवृद्धिरेवमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ।। ४९.

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलीनां शतानि तु। अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणान्तु पर्वसु ।। ४९.

द्विरापत्वात् स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः। उदकस्याधानं यस्माच्च तस्मादुदधिरुच्यते ।। ४९.

अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः । प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते ।। ४९.

शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते च महाद्रुमाः। कुशद्वीपे कुशस्तम्बस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.