वायुपुराणम्

द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्। रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य तु मणीचकम् ।। ४९.

अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्। आम्बिकेयस्य मोदाकं केसरेषु महाद्रुमम् ।। ४९.

द्वीपस्य परिमाणञ्च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च। शाकद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये वनस्पतिः । शाको नाम महावृक्षस्तस्य पूजां प्रयुञ्जते ।। ४९.

एतेन देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः। विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह ।। ४९.

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्णसमन्विताः। तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः । विद्धि नाम्नश्च ताः सर्वा गङ्गास्ताः सप्तधा स्मृताः ।। ४९.

प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला तथा। अनु तप्ता च नाम्नैव नदी सम्परिकीर्त्तिता ।। ४९.

कुमारी नामतः सिद्धा द्वितीया सा पुनः सती । नन्दा च पार्वती चैव तृतीय परिकीर्त्तिता ।। ४९.

शिवेतिका चतुर्थी स्यात् त्रिदिवा च पुनः स्मृता। इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः क्रतुः ।। ४९.

धेनुका च मृता चैव षष्ठी संपरिकीर्त्तिता। एताः सप्त महागङ्गाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः। भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ।। ४९.

अनुगच्छन्ति तास्त्वन्या नदीनद्यः सहस्रशः। बहूदक परिस्रावा यतो वर्षति वासवः ।। ४९.

तासान्तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च। न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः। ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ।। ४९.

शंशपायन विस्तीर्णो द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः। नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।। ४९.

सर्वधातुविचित्रैश्च मणि विद्रुमभूषितैः। पुरैश्च विविधाकारैः स्फीतैर्जनपदैरपि ।। ४९.

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्। क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः। शाकद्वीपस्तु विस्तारात् समेन तु समन्ततः ।। ४९.

तस्मिन् जनपदाः पुण्याः पर्वतान्तरिते शुभाः । वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः ।। ४९.

न सङ्करश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः व्कचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः ।। ४९.

न तेषु लोभो माया वा ईर्ष्यासूयाऽधृतिः कुतः। विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत् स्वाभाविकं स्मृतम् ।। ४९.

करोत्पत्तिर्नतेष्वस्ति न दण्डो न च दण्डकाः। स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ।। ४९.

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन् द्वीपे निवासिनाम्। पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत ।। ४९.

पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः। शाकद्वीपस्य विस्ताराद्‌द्विगुणेन समन्ततः ।। ४९.

पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः। चित्रै र्मणिमयैः शीलैः शिखरैस्तु समुच्छ्रितैः ।। ४९.

द्वीपस्य तस्य पूर्वार्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्। परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।। ४९.

ऊर्द्द्वञ्चैव चतुस्त्रिशत्सहस्राणि समाचितः। द्वीपार्द्धस्य परिस्तोमः पर्वतो मानसोत्तमः ।। ४९.

स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः। योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वं पञ्चशदुच्छ्रितः ।। ४९.

तावदेव स विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः। स एवं द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः ।। ४९.

एक एव महासानुः सन्निवेशाद्द्विधा कृतः। स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।। ४९.

पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णोऽसौ समन्ततः। तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ। अभितो मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ।। ४९.

महावीतन्तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तत्। तस्यैवाभ्यन्तरे यत्तु धातकीखण्डमुच्यते ।। ४९.

दशवर्षसहस्राणि तत्र जेवन्ति मानवाः। आरोग्यसुखभूयिष्ठा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।। ४९.