वायुपुराणम्

परस्परेण द्विगुणा विष्कम्भाद्वर्षपर्व्वताः । वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत ।। ४९.

क्रौञ्चस्य कुशली देशो वामनस्य मनोनुगः। मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयो देश उच्यते ।। ४९.

उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादन्धकारकः। अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ।। ४९.

मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः। सिद्धचारणसङ्कीर्णो गौरप्रायो जनः स्मृतः ।। ४९.

तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रति वर्ष स्मृताः शुभाः । गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता ।। ४९.

तासां समुद्रगाश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः। अनुगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु। आवृतः सर्वतः श्रीमान् क्रौञ्चद्वीपसमेन तु ।। ४९.

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः। तेषां निसर्गो द्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः ।। ४९.

न शक्यं विस्तराद्वक्तु मपि वर्षशतैरपि । निसर्गोऽयं प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै ।। ४९.

अत ऊर्द्द्वं प्रवक्ष्यामि शाकद्वीपस्य यो विधिः। शाकद्वीपस्य कृत्स्नस्य यथावदिह निश्चयात्। श्रृणुध्वं वै यथातत्त्वं ब्रुवतो मे यथार्थवत् ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः। परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः ।। ४९.

तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः। कुत एव तु दुर्भिक्षञ्चराव्याधिभयं कुतः ।। ४९.

तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि मे श्रृणु ।। ४९.

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते। प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः ।। ४९.

तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्ति च यान्ति च। तस्यापरेण सुमहान् जलधारो महागिरिः ।। ४९.

तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्। ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह ।। ४९.

तस्यापरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता । रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो गिरिः ।। ४९.

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः। तस्माच्छयामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल ।। ४९.

तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः। तस्यापरेणाम्बिकेयो दुर्गः शैलो हिमाचितः ।। ४९.८२ . आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः । स चैव केशरीत्युक्तो यतो वायुः प्रवायति ।। ४९.

श्रृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः। उदयस्योदयं वर्षं जलदं नाम विश्रुतम् ।। ४९.

द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्। रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य तु मणीचकम् ।। ४९.

अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्। आम्बिकेयस्य मोदाकं केसरेषु महाद्रुमम् ।। ४९.

द्वीपस्य परिमाणञ्च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च। शाकद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये वनस्पतिः । शाको नाम महावृक्षस्तस्य पूजां प्रयुञ्जते ।। ४९.

एतेन देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः। विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह ।। ४९.

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्णसमन्विताः। तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः । विद्धि नाम्नश्च ताः सर्वा गङ्गास्ताः सप्तधा स्मृताः ।। ४९.

प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला तथा। अनु तप्ता च नाम्नैव नदी सम्परिकीर्त्तिता ।। ४९.

कुमारी नामतः सिद्धा द्वितीया सा पुनः सती । नन्दा च पार्वती चैव तृतीय परिकीर्त्तिता ।। ४९.

शिवेतिका चतुर्थी स्यात् त्रिदिवा च पुनः स्मृता। इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः क्रतुः ।। ४९.

धेनुका च मृता चैव षष्ठी संपरिकीर्त्तिता। एताः सप्त महागङ्गाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः। भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ।। ४९.