वायुपुराणम्

न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्यस्तथैव च। गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा ।। ४९.

तत्रापि नद्यः सप्तैव धुतपापाः शिवास्तथा। पवित्रा सन्ततिश्चैव द्युतिगर्भा मही तथा ।। ४९.

अन्यास्ताभ्यः परिज्ञाताः शतशोऽथ सहस्रशः। अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।। ४९.

घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः। विज्ञेयः स तु विस्तारात् कुशद्वीपसमेन तु ।। ४९.

इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः। क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।। ४९.

कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणः स तु वै स्मृतः। घृतोदकसमुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ।। ४९.

तस्मिन् द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रौञ्चस्थः प्रथमो गिरिः। क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।। ४९.

अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः। दिवावृतः परश्चपि दिविन्दो गिरिरुच्यते ।। ४९.

दिविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः। पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।। ४९.

एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः। बहुवृक्षफलो पेता नानावृक्षलतावृताः ।। ४९.

परस्परेण द्विगुणा विष्कम्भाद्वर्षपर्व्वताः । वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत ।। ४९.

क्रौञ्चस्य कुशली देशो वामनस्य मनोनुगः। मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयो देश उच्यते ।। ४९.

उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादन्धकारकः। अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ।। ४९.

मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः। सिद्धचारणसङ्कीर्णो गौरप्रायो जनः स्मृतः ।। ४९.

तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रति वर्ष स्मृताः शुभाः । गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता ।। ४९.

तासां समुद्रगाश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः। अनुगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु। आवृतः सर्वतः श्रीमान् क्रौञ्चद्वीपसमेन तु ।। ४९.

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः। तेषां निसर्गो द्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः ।। ४९.

न शक्यं विस्तराद्वक्तु मपि वर्षशतैरपि । निसर्गोऽयं प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै ।। ४९.

अत ऊर्द्द्वं प्रवक्ष्यामि शाकद्वीपस्य यो विधिः। शाकद्वीपस्य कृत्स्नस्य यथावदिह निश्चयात्। श्रृणुध्वं वै यथातत्त्वं ब्रुवतो मे यथार्थवत् ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः। परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः ।। ४९.

तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः। कुत एव तु दुर्भिक्षञ्चराव्याधिभयं कुतः ।। ४९.

तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि मे श्रृणु ।। ४९.

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते। प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः ।। ४९.

तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्ति च यान्ति च। तस्यापरेण सुमहान् जलधारो महागिरिः ।। ४९.

तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्। ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह ।। ४९.

तस्यापरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता । रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो गिरिः ।। ४९.

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः। तस्माच्छयामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल ।। ४९.

तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः। तस्यापरेणाम्बिकेयो दुर्गः शैलो हिमाचितः ।। ४९.८२ . आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः । स चैव केशरीत्युक्तो यतो वायुः प्रवायति ।। ४९.