वायुपुराणम्

नरनारीगणाकीर्णं प्रांशुप्राकारतोरणम् । षष्टियोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।। ४०.

नगरं कालकेयानामसुराणां दुरासदम्। देवकूटतटे रम्ये सन्निविष्टं सुदुर्जयम्। महाभ्रचयसङ्काशं सुनासन्नाम विश्रुतम् ।। ४०.

तस्यैव दक्षिणे कूटे विंशद्योजनविस्तरम्। द्विषष्टियोजनायामं हेमप्राकारतोरणम् ।। ४०.

हृष्टपुष्टावलिप्तानामावासाः कामरूपिणाम्। औत्कचानां प्रमुदितं राक्षसानां महापुरम् ।। ४०.

मध्यमे तु महाकूटे देवकूटस्य वै गिरेः । सुवर्णमणिपाषाणैश्चित्रैः श्लक्षणतरैः शुभैः। शाखाशतसहस्राद्यैर्नैकारोहसमाकुलम् ।। ४०.

स्रिग्ध पर्णमहामूलमनेकस्कन्धवाहनम्। रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् ।। ४०.

तत्र भूतवटन्नाम नानाभूतगणालयम्। महादेवस्य प्रथितं त्र्यम्बकस्य महात्मनः। दीप्तमायतनं तत्र सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।। ४०.

वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः। गृध्रोलूकमुखैश्चैव मेषोष्ट्राजमहामुखैः ।। ४०.

कदम्बैर्विकटैः स्थूलैर्लम्बकेशतनूरुहैः। नानावर्णाकृतिधरैर्नानासंस्थानसंस्थितैः ।। ४०.

दीप्तैरनेकैरुग्रास्यैर्भूतैरुग्रपराक्रमैः। अशून्यमभवन्नित्यं महापारिषदैस्तथा ।। ४०.

तत्र भूतपतेर्भूता नित्यम्पूजां प्रयुञ्जते। झर्झरैः शङ्खपटहैर्भेरीडिण्डिमगोमुखैः ।। ४०.

रणितालसितोद्गीतै र्नित्यं वलितवर्जितैः। विस्फूर्ज्जितशतैस्तत्र पूजायुक्ता गणेश्वराः। प्रीताः पुरारिप्रमथास्तत्र क्रीडापराः सदा ।। ४०.

सिद्धदेवर्षिगन्धर्वयक्षनागेन्द्र पूजितः। स्थाने तस्मिन् महादेवः साक्षाल्लोकशिवः शिवः ।। ४०.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

विविक्तचारुशिखरं पत्रितं शङ्खवर्चसम्। कैलासं देवभक्तानामालयं सुकृतात्मनाम् ।। ४१.

तस्य कूटतटे रम्ये मध्यमे कुन्दसन्निभे। योजनानां शतायामे पञ्चाशच्च तथायतम् ।। ४२.

सुवर्णमणिचित्राभि अनेकाभिरलंकृतम्। महाभवनमालाभिर्भूषितं नैकविस्तरम् ।। ४१.

धनाध्यक्षस्य देवस्य कुबेरस्य महात्मनः। नगरन्तदनाधृष्यमृद्धियुक्तं मुदायुतम् ।। ४१.

तस्य मध्ये सभा रम्या नानाकनकमण्डिता। विपुला नाम विख्याता विपुलस्तम्भतोरणा ।। ४१.

तत्र तत्पुष्पकं नाम नानारत्नविभूषितम्। महाविमानं रुचिरं सर्वकामगुणैर्युतम् ।। ४१.

मनोजवं कामगमं हेमजालविभूषितम्। वाहनं यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः ।। ४१.

तत्रैकपिङ्गलो देवो महादेवसखः स्वयम्। वसति स्म स यक्षेन्द्रः सर्वभूतनमस्कृतः ।। ४१.

तत्राप्सरोगणैर्य्यक्षैर्गन्धर्वैः सिद्धचारणैः। वसति स्म महात्माऽसौ कुबेरो देवसत्तमः ।। ४१.

तत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ। कुमुदः शङ्ख नीलौ च नन्दनो निधिसत्तमः ।। ४१.

अष्टावेतेऽक्षया दिव्या धनेशस्य महात्मनः। महानिधानास्तिष्ठन्ति सभायां रत्नसञ्चिताः ।। ४१.

तथेन्द्राग्नियमादीनां देवानामप्सरोगणैः। तेषां कैलास आवासो यत्र यक्षेश्वरः प्रभुः ।। ४१.

कृत्वा पूर्वमुपस्थानं यक्षेन्द्रस्य महात्मनः। पश्चाद्गच्छन्ति ये यस्य विहिताः परिचारकाः ।। ४१.

तत्र मन्दाकिनी नाम सुरम्या विपुलोदका। सुवर्णमणिसोपाना नानापुष्पोत्कटोत्कटा ।। ४१.

जाम्बूनदमयैः पद्मैर्गन्धस्पर्शगुणान्वितैः। नीलवैदूर्य्यपत्रैश्च गन्धोपैतैर्महोत्पलैः ।। ४१.