वायुपुराणम्

इहामुत्र हितार्थाय वदन्ति परमं पदम्। पूर्वमेव मयोक्तस्ते कालस्तु युगसंज्ञितः ।। ३२.

कृतं त्रेता द्वापरञ्च युगादिः कलिना सह। परिवर्त्तमानैस्तैरेव भ्रममाणेषु चक्रवत् ।। ३२.

देवतास्तु तदोद्विग्नाः कालस्य वशमागताः. न शक्नुवन्ति तन्मानं संस्स्थापयितुमात्मना ।। ३२.

तदा ते वाग्यता भूत्वा आदौ मन्वन्तरस्य वै। ऋषयश्चैव देवाश्च इन्द्रश्चैव महातपाः ।। ३२.

समाधाय मनस्तीव्रं सहस्रं परिवत्सरान्। प्रपन्नास्ते महादेवं भीताः कालस्य वै तदा ।। ३२.

अयं हि कालो देवेशश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः । कोऽस्य विद्यान्महादेव अगाधस्य महेश्वर ।। ३२.

अथ दृष्ट्वा महादेवस्तं तु कालञ्चतुर्मुखम्। न भेतव्यमिति प्राह को वः कामः प्रदीयताम् ।। ३२.

तत्करिष्याम्यहं सर्वं न वृथायं परिश्रमः । उवाच देवो भगवान् स्वयङ्कालः सुदुर्जयः ।। ३२.

यदेतस्य मुखं श्वेतं चतुर्जिह्वं हि लक्ष्यते। एतत् कृतयुगं नाम तस्य कालस्य वै मुखम्। असौ देवः सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा वैवस्वतो मुखः ।। ३२.

यदेतद्रक्तवर्णाभं तृतीयं वः स्मृतं मया । त्रिजिह्वं लेलिहानं तु एतत् त्रेतायुगं द्विजाः ।। ३२.

अत्र यज्ञप्रवृत्तिस्तु जायते हि महेश्वरात्। ततोऽत्र इज्यते यज्ञस्तिस्रो जिह्वास्त्रयोऽग्नयः । इष्ट्वा चैवाग्नयो विप्राः कालजिह्वा प्रवर्त्तते ।। ३२.

यदेतद्वै मुखं भीमं द्विजिह्वं रक्तपिङ्गलम्। द्विपादोऽत्र भविष्यामि द्वापरं नाम तद्युगम् ।। ३२.

यदेतत् कृष्णवर्णाभं तुरीयं रक्तलोचनम्। एकजिह्वं पृथुश्यामं लेलिहानं पुनः पुनः ।। ३२.

ततः कलियुगं घोरं सर्वलोकभयङ्करम्। कल्पस्य तु मुखं ह्येतच्चतुर्थं नाम भीषणम् ।। ३२.

न मुखं नापि निर्वाणं तस्मिन् भवति वै युगे। कालग्रस्ता प्रजा चापि युगे तस्मिन् भविष्यति ।। ३२.

ब्रह्मा कृतयुगे पूज्यस्त्रेतायां यज्ञ इच्यते। द्वापरे पूज्यते विष्णुरहम्पूज्यश्चतुर्ष्वपि ।। ३२.

ब्रह्मा विष्णुश्च यज्ञश्च कालस्यैव कलास्त्रयः। सर्वेष्वेव हि कालेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः ।। ३२.

अहं जनो जनयिता (वः) कालः कालप्रवर्त्तकः। युगकर्ता तथा चैव परं परपरायणः ।। ३२.

तस्मात् कलियुगं प्राप्य लोकानां हितकारणात्। अभयार्थञ्च देवानामुभयोर्लोकयोरपि ।। ३२.

तदा भव्यश्च पूज्यश्च भविष्यामि सुरोत्तमाः। तस्माद्भयं न कार्यं च कलिं प्राप्य महौजसः ।। ३२.

एवमुक्ता स्ततः सर्वा देवता ऋषिभिः सह। प्रणम्य शिरसा देवं पुनरूचुर्जगत्पतिम् ।। ३२.

महातेजा महाकायो महावीर्यो महाद्युतिः। भीषणः सर्वभूतानां कथं कालश्चतुर्मुखः ।। ३२.

एष कालश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्मुखः। लोकसंरक्षणार्थाय अतिक्रामति सर्वशः ।। ३२.

नासाध्यं विद्यते चास्य सर्वस्मिन् सचराचरे। कालः सृजति भूतानि पुनःसंहरति क्रमात् ।। ३२.

सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद्वशे। तस्मात्तु सर्वभूतानि कालः कलयते सदा ।। ३२.

विक्रमस्य पदान्यस्य पूर्वोक्तान्येकसप्ततिः। तानि मन्वन्तराणीह परिवृत्तयुगक्रमात् ।। ३२.

एकं पदं परिक्रम्य पदानामेकसप्ततिः। यदा कालः प्रक्रमते तदा मन्वन्तरक्षयः ।। ३२.

एवमुक्त्वा तु भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। नमस्कृतश्च तैः सर्वैस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ३२.

एवं स काले भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। पुनः पुनः संहरते सृजते च पुनः पुनः ।। ३२.