वायुपुराणम्

गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव या स्मृता। त्र्यम्बका नामतः प्रोक्ता योनयः सवनस्य ताः ।। ३१.

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः। त्रिसाधनपुरोडाशस्त्रि कपालः स वै स्मृतः ।। ३१.

इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः। यच्चैव पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः। सैकं षट्कं विजज्ञेऽथ मध्वादीनृतवःकिल ।। ३१.

ऋतुपुत्रार्त्तवः पञ्च इति सर्गः समासतः। इत्येष पवमानो वै प्राणिनां जीवितानि तु ।। ३१.

नदी वेगसमायुक्तं कालो धावति संहरन्। अहोरात्रकरस्तस्मात् स वायुरभवत्पुनः ।। ३१.

एते प्रजानां पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् । पितरः सर्व लोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः ।। ३१.

ध्यायतो ब्रह्मणो वक्रादुद्यन् समभवद्भवः। ऋषिर्विप्रो महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवायोपपद्यते। आत्मवेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसम्भवः ।। ३१.

अग्निः संवत्सरः सूर्यश्चन्द्रमा वायुरेव च। युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपकृद्विभुः। उन्मादकोऽनुग्रहकृत्स इद्वत्सर उच्यते ।। ३१.

रुद्राविष्टो भगवता जगत्यस्मिन् स्वतेजसा। आश्रयाश्रयसंयोगात्तनुभिर्नामभिस्तथा ।। ३१.

ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्। द्वितीयं भद्रसंयोगं सन्ततस्यैककारकम् ।। ३१.

देवत्वञ्च पितृत्वञ्च कालत्वञ्चास्य यत्परम्। तस्माद्वै सर्वथा भद्रस्तद्वद्भिरभिपूज्यते ।। ३१.

पतिः पतीनां भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः। भवनः सर्वभूतानां सर्वेषां नीललोहितः। ओषधीः प्रतिसन्धत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनः पुनः ।। ३१.

इत्येषां यदपत्यं वै न तच्छक्यं प्रमाणतः। बहुत्वात् परिसङ्ख्यातुं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।। ३१..

इमं वंशं प्रजेशानां महतां पुण्यकर्मणाम्। कीर्त्तयन् स्थिरकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ।। ३१.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रणवस्य विनिश्वयम्। ओङ्कारमक्षरं ब्रह्म त्रिवर्णञ्चादितः स्मृतम् ।। ३२.

यो यो यस्य यथा वर्णो विहितो देवतास्तथा। ऋचो यजूंषि सामानि वायुरग्निस्तथा जलम् ।। ३२.

तस्मात्तु अक्षरादेव पुनरन्ये प्रजज्ञिरे। चतुर्द्दश महात्मानो देवानां ये तु दैवताः ।। ३२.

तेषु सर्वगतश्चैव सर्वगः सर्वयोगवित् । अनुग्रहाय लोकानामादिमध्यान्त उच्यते ।। ३२.

सप्तर्षयस्तथेन्द्रा ये देवाश्च पितृभिः सह। अक्षरान्निः सृताः सर्वे देवदेवान्महेश्वरात् ।। ३२.

इहामुत्र हितार्थाय वदन्ति परमं पदम्। पूर्वमेव मयोक्तस्ते कालस्तु युगसंज्ञितः ।। ३२.

कृतं त्रेता द्वापरञ्च युगादिः कलिना सह। परिवर्त्तमानैस्तैरेव भ्रममाणेषु चक्रवत् ।। ३२.

देवतास्तु तदोद्विग्नाः कालस्य वशमागताः. न शक्नुवन्ति तन्मानं संस्स्थापयितुमात्मना ।। ३२.

तदा ते वाग्यता भूत्वा आदौ मन्वन्तरस्य वै। ऋषयश्चैव देवाश्च इन्द्रश्चैव महातपाः ।। ३२.

समाधाय मनस्तीव्रं सहस्रं परिवत्सरान्। प्रपन्नास्ते महादेवं भीताः कालस्य वै तदा ।। ३२.

अयं हि कालो देवेशश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः । कोऽस्य विद्यान्महादेव अगाधस्य महेश्वर ।। ३२.

अथ दृष्ट्वा महादेवस्तं तु कालञ्चतुर्मुखम्। न भेतव्यमिति प्राह को वः कामः प्रदीयताम् ।। ३२.

तत्करिष्याम्यहं सर्वं न वृथायं परिश्रमः । उवाच देवो भगवान् स्वयङ्कालः सुदुर्जयः ।। ३२.

यदेतस्य मुखं श्वेतं चतुर्जिह्वं हि लक्ष्यते। एतत् कृतयुगं नाम तस्य कालस्य वै मुखम्। असौ देवः सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा वैवस्वतो मुखः ।। ३२.