वायुपुराणम्

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ।। ३१.

वत्सरः पञ्चमस्तेषां कालः स युगसंज्ञितः। तेषान्तु तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। आदित्ये यस्त्वसौ सारः कालाग्निः परिवत्सरः ।। ३१.

शुक्लकृष्णा गतिश्चापि अपां सारमयः खगः। स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयो मतः ।। ३१.

यश्चायं तपते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः। आशुकर्त्ता च लोकस्य सवायुरिति वत्सरः ।। ३१.

अहङ्कारात् रुदन् रुद्रः सद्भूतो ब्रह्मणस्त्रयः। स रुद्रो वत्सरस्तेषां विजज्ञे नीललोहितः। तेषां हि तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात् कालात्मा प्रपितामहः। ऋक्साम यजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः ।। ३१.

सोऽग्निर्यजुश्च सोमश्च स भूतः स प्रजापतिः। प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यो योऽग्निर्मनीषिभिः ।। ३१.

यस्मात् कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि। ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुःकर्मणां तथा। योजितः प्रविभागानां दिवसानाञ्च भास्करः ।। ३१.

वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः। एकेनैकोऽथ दिवसो मासोऽथर्तुः पितामहः ।। ३१.

आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः। प्रभवश्चात्य यश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।। ३१.

ताराभिमानी विज्ञेयस्तृतीयः परिवत्सरः। सोमः सर्वौषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।। ३१.

आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः। अवेक्षणाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः ।। ३१.

तिथीनां पर्वसन्धीनां पूर्णिमादर्शयोरपि। योनिर्निशाकरो यश्च योऽमृतात्मा प्रजापतिः ।। ३१.

तस्मात् स पितृमान् सोम ऋग्यजुश्छन्दआत्मकः। प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि ।। ३१.

कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्त्तकः। प्राणापानसमानानां वायूनाञ्च प्रवर्त्तकः ।। ३१.

पञ्चानाञ्चेन्द्रियमनोबुद्धिस्मृति जलात्मनाम्। समानकालकरणः क्रियाः सम्पादयन्निव ।। ३१.

सर्वात्मा सर्वलोकानामावहः प्रवहादिभिः। विधाता सर्वभूतानां क्षमी नित्यं प्रभञ्जनः ।। ३१.

योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः। वायुः प्रजापिर्भूतं लोकात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

प्रजापति मुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः। त्रिभिरेव कपालैस्तु अम्बकैरोषधिक्षये। इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मात् त्र्यम्बक उच्यते ।। ३१.

गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव या स्मृता। त्र्यम्बका नामतः प्रोक्ता योनयः सवनस्य ताः ।। ३१.

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः। त्रिसाधनपुरोडाशस्त्रि कपालः स वै स्मृतः ।। ३१.

इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः। यच्चैव पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः। सैकं षट्कं विजज्ञेऽथ मध्वादीनृतवःकिल ।। ३१.

ऋतुपुत्रार्त्तवः पञ्च इति सर्गः समासतः। इत्येष पवमानो वै प्राणिनां जीवितानि तु ।। ३१.

नदी वेगसमायुक्तं कालो धावति संहरन्। अहोरात्रकरस्तस्मात् स वायुरभवत्पुनः ।। ३१.

एते प्रजानां पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् । पितरः सर्व लोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः ।। ३१.

ध्यायतो ब्रह्मणो वक्रादुद्यन् समभवद्भवः। ऋषिर्विप्रो महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवायोपपद्यते। आत्मवेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसम्भवः ।। ३१.

अग्निः संवत्सरः सूर्यश्चन्द्रमा वायुरेव च। युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपकृद्विभुः। उन्मादकोऽनुग्रहकृत्स इद्वत्सर उच्यते ।। ३१.