वायुपुराणम्

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेष्वपि। एते स्वायम्भुवे पूर्वमुत्पन्ना ह्यन्तरे शुभे ।। ३०.

अग्निष्वात्ताः स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै। अयज्वानस्तथा तेषामासन् वै गृहमेधिनः। अग्निष्वात्ताः स्मृतास्ते वै पितरोऽनाहिताग्नयः ।। ३०.

यज्वानस्तेषु ये ह्यासन् पितरः सोमपीथिनः। स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितरस्त्वग्निहोत्रिणः। ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रेऽस्मिन्निश्चयो मतः ।। ३०.

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ तु शुष्मिणौ। नभश्चैव नभस्तश्च जीवावेतावुदाहृतौ ।। ३०.

इषश्चैव तथोर्जश्च सुधावन्तावुदाहृतौ। सहश्चैव सहस्यश्च मन्युमन्तौ तु तौ स्मृतौ। तपश्चैव तपस्यश्च घोरावेतौ तु शैशिरौ ।। ३०.

कालावस्थास्तु षट् तेषाम्मासाख्या वै व्यवस्थिताः। त इमे ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनास्तु वै ।। ३०.

ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्तेऽभिमानिनः। मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानञ्च ऋतवोर्त्तवाः ।। ३०.

स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानाभिमानिनः। अहोरात्रञ्च मासाश्च ऋतवश्चायनानि च ।। ३०.

संवत्सराश्च स्थानानि कालावस्थाभिमानिनः। निमेषाश्च कलाः काष्ठा मुहूर्त्ता वै दिनक्षपाः ।। ३०.

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्थास्ववस्थिताः। तन्मयत्वात्तदात्मानस्तान् वक्ष्यामि निबोधत ।। ३०.

पर्व्वण्यास्तिथयः सन्ध्याः पक्षा मासार्द्धसंज्ञिताः। द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृतुरुच्यते ।। ३०.

ऋतुत्रयं चायनं द्वे अयने दक्षिणोत्तरे । संवत्सरः सुमेकस्तु स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ।। ३०.

ऋतवः सुमेकपुत्रा विज्ञेया ह्यष्टधा तु षट्। ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजास्त्वार्त्तवलक्षणाः ।। ३०.

यस्माच्चैवार्त्तवेयास्तु जायन्ते स्थाणुजङ्गमाः। आर्त्तवाः पितरश्चैव ऋतवश्च पितामहाः ।। ३०.

सुमेकात्तु प्रसूयन्ते म्रियन्ते च प्रजातयः। तस्मात् स्मृतः प्रजानां वै सुमेकः प्रपितामहः ।। ३०.

स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्तिताः। तदाख्यास्तन्मयत्वाच्च तदात्मनश्च ते स्मृताः ।। ३०.

प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः। संवत्सरः स्मृतो ह्यग्निः ऋतमित्युच्यते द्वजैः ।। ३०.

ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः। मासाः षडृतवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चार्त्तवाः सुताः ।। ३०.

द्विपदाञ्चतुष्पदाञ्चैव पक्षिसंसर्पतामपि। स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् ।। ३०.

ऋतुत्वमार्त्तवत्वञ्च पितृत्वञ्च प्रकीर्तितम्। इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्त्तवाश्च ये ।। ३०.

सर्वभूतानि तेभ्योऽथ ऋतुकालाद्विजज्ञिरे। तस्मादेतेऽपि पितर आर्त्तवा इति नः श्रुतम् ।। ३०.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु स्थिताः कालाभिमानिनः। स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंयमात् ।। ३०.

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः। जज्ञाते च पितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते ।। ३०.

मेना च धारिणी चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम्। पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे। त उभे व्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे ।। ३०.

अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी। धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता ।। ३०.

मेरोस्तु धारणीं नाम पत्न्यर्थं व्यसृजन् शुभाम्। पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपीथिनः ।। ३०.

अग्निष्वात्तास्तु तां मेनां पत्नीं हिमवते ददुः। स्मृतास्ते वै तु दौहित्रास्तद्दौहित्रान् निबोधत ।। ३०.

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सान्वसूयत। गङ्गा सरिद्वरा चैव पत्नी या लवणो दधेः। मैनाकस्यानुजः क्रौञ्चः क्रौञ्चद्वीपो यतः स्मृतः ।। ३०.

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम्। मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः ।। ३०.