वायुपुराणम्

त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु त्रैलोक्यमगमं स्मृतम्। प्रकामान् विषयान् भुङ्क्ते न च प्रतिहतः व्कचित् । त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रकर्त्तते ।। १३.

ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित्। वश्यानि चैव भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे। भवन्ति सर्वकार्येषु इच्छतो न भवन्ति च ।। १३.

यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे। इच्छया चेन्द्रियाणि स्युः भवन्ति न भवन्ति च ।। १३.

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चैव मन स्तथा। प्रवर्त्तन्तेऽस्य चेच्छातो न भवन्ति तथेच्छया ।। १३.

न जायते न म्रियते भिद्यते न च छिद्यते। न दह्यते न मुह्यते हीयते न च लिप्यते ।। १३.

न क्षीयते न क्षरति न खिद्यति कदाचन। क्रियते चैव सर्वत्र तथा विक्रियते न च ।। १३.

अगन्धरसरूपस्तु स्पर्शशब्दविवर्ज्जितः। अवर्णो ह्यवरश्चैव तथा वर्णस्य कर्हिचित् ।। १३.

भुङ्क्तेऽथ विषयांश्चैव विषयैर्न्न च युज्यते। ज्ञात्वा तु परमं सूक्ष्मं सूक्ष्मत्वाच्चापवर्गकः ।। १३.

व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापित्वात्पुरुषः स्मृतः। पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परतः स्थितः ।। १३.

गुणान्तरन्तु ऐश्वर्ये सर्वतः सूक्ष्म उच्यते। ऐश्वर्य्यमप्रतीघाति प्राप्य योगमनुत्तमम्। अपवर्गं ततो गच्छेत् सुसूक्ष्मं परमं पदम् ।। १३.

न चैवमागतो ज्ञानाद्रागात् कर्म्म समाचरेत्। राजसं तामसं वापि भुक्त्वा तत्रैव युज्यते ।। १४.

तथा सुकृतकर्म्मा तु फलं स्वर्गे समश्रुते। तस्मात् स्थानात् पुनर्भ्रष्टो मानुष्यमनुपद्यते ।। १४.

तस्माद्ब्रह्म परं सूक्ष्मं ब्रह्म शाश्वतमुच्यते। ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव परमं सुखम् ।। १४.

परिश्रमस्तु यज्ञानां महतार्थेन वर्त्तते। भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् ।। १४.

अथ वै ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मयज्ञपरायणः । न स स्याद् व्यापितुं शक्यो मन्वन्तरशतैरपि ।। १४.

दृष्ट्वा तु पुरुषं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वरूपिणम्। विश्वपाद शिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम्। विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वाम्बरधरं प्रभुम् ।। १४.

गोभिर्मही संयतते पतत्रिणं महात्मानं परममतिं वरेण्यम्। कविं पुराणमनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्। योगेन पश्यन्ति न चक्षुषा तं निरिन्द्रियं पुरुषं रुक्मवर्णम् ।। १४.

अलिङ्गिनं पुरुषं रुक्मवर्णं सलिङ्गिनं निर्गुणं चेतनं च। नित्यं सदा सर्वगतन्तु शौचं पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलं प्रकाशम् ।। १४.

तद्भावितस्तेजसा दीप्यमानः अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वः। अतीन्द्रियोऽद्यापि सुसूक्ष्म एकः पश्यत्यचक्षुः स श्रृणोत्यकर्णः ।। १४.

नास्यास्त्यबुद्धं न च बुद्धिरस्ति स वेद सर्वं न च वेदवेद्यः। तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तं सचेतनं सर्व्वगतं सुसूक्ष्मम् ।। १४.

तामाहुर्मुनयः सर्व्वे लोके प्रसवधर्मिणीम्। प्रकृतिं सर्व्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति चेतसा ।। १४.

सर्व्वतः पाणिपादान्तं सर्व्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्व्वतः श्रुति (म) माँल्लोके सर्व्वमावृत्य तिष्ठति ।। १४.

युक्ता योगेन चेशानं सर्व्वतश्च सनातनम्। पुरुषं सर्व्वभूतानां तस्माद्ध्याता न मुह्यते ।। १४.

भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम्। सर्व्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्यात्वा न मुह्यति ।। १४.

पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन् सर्व्वमूर्तिषु। पुरि शेते तथाभ्रे च तस्मात् पुरुष उच्यते। अथ चेल्लुप्तधर्म्मात्तु सविशेषैश्च कर्म्माभिः ।। १४.

ततस्तु ब्रह्म योन्यां वै शुक्रशोणितसंयुतम्। स्त्रीपुमांसप्रयोगेण जायते हि पुनः पुनः ।। १४.

ततस्तु गर्भकाले तु कलनं नाम जायते। कालेन कलनञ्चापि बुद्बुदश्च प्रजायते ।। १४.

मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रवातेन पीडितः। हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु विश्वत्वमुपगच्छति ।। १४.

एवमात्मास्थिसंयुक्तो वायुना समुदीरितः। जायते मानुषस्तत्र यथा रूपं तथा मनः ।। १४.